فرض کنید حامد به تازگی تصمیم گرفته وارد دنیای سرمایهگذاری در بورس شود. او با اشتیاق شروع به جستوجو میکند اما خیلی زود با کلمات و اصطلاحات عجیبی روبهرو میشود که هیچ درکی از آنها ندارد. کلمات و عباراتی مثل "پرتفوی" یا "عرضه اولیه" برای حامد حکم معماهایی را دارند که باید حل شوند.
اگر شما هم مثل حامد یک مبتدی هستید و میخواهید قدمهای اول را محکم بردارید، باید اصطلاحات پایه بورس را یاد بگیرید. این مقاله به زبان روان و داستانوار، شما را با مفاهیم اولیه بورس آشنا میکند تا با اطمینان و دانش بیشتری وارد بازار سرمایه شوید.
آشنایی با بورس و سرمایهگذاری برای مبتدیان
در ابتدا بهتر است خیلی کوتاه بدانیم اصلاً بورس چیست. بورس به زبان ساده همان بازار خرید و فروش سهام شرکتهاست. وقتی در اخبار میشنوید بورس رشد کرد یا افت کرد، منظور وضعیت کلی بازار سهام شرکتهای مختلف است. برای شروع سرمایهگذاری در بورس، اولین قدم ثبتنام در بورس و دریافت کد بورسی است. کد بورسی یک شناسهی یکتا برای هر سرمایهگذار در ایران است که از طریق یک کارگزاری بورس (واسطه بین تو و بازار) صادر میشود. بدون کد معاملاتی نمیتوانید خرید و فروش سهام انجام دهید.
اصطلاحات پایه و عمومی در بازار بورس
حالا به سراغ مهمترین اصطلاحات بورسی میرویم که هر مبتدی باید آنها را بداند. در این بخش اصطلاحات عمومی بورس را معرفی میکنیم:
سهم و سهام
سهم در لغت به معنی بخشی از کل دارایی یک شرکت است. وقتی یک سهم میخرید، در واقع مالک بخشی از شرکت میشوید. مجموع چند سهم را سهام میگوییم. مثلاً اگر شرکت الف ۱۰۰۰ سهم داشته باشد و شما ۱۰ سهم آن را بخرید، مالک ۱٪ از آن شرکت میشوید. ارزش سهام در بازار بر اساس عرضه و تقاضا تعیین میشود و ممکن است روزانه نوسان کند.
نماد بورسی
در بورس هر شرکت با یک نام کوتاه و خاص شناخته میشود که به آن نماد بورسی میگویند. نماد معمولاً ترکیبی از حرف اختصاری نام شرکت و صنعت مربوطه است. برای مثال نماد شرکت ملی مس ایران "فملی" است که "ف" اشاره به صنعت فلزات و "ملی" مخفف ملی مس است. هنگام جستجوی قیمت یا معامله یک سهم، از نماد آن استفاده میکنیم.
بازار اولیه و بازار ثانویه
ممکن است این دو عبارت را بشنوید. بازار اولیه زمانی است که یک شرکت برای اولین بار سهام خود را به عموم عرضه میکند؛ یعنی همان عرضه عمومی اولیه یا عرضه اولیه. اما پس از عرضه اولیه، خرید و فروشهای بعدی سهام آن شرکت در بازار ثانویه انجام میشود. به زبان ساده، خرید سهم از شرکت در بار اول بازار اولیه است و معاملات بعدی بین سرمایهگذاران در بازار ثانویه صورت میگیرد. پس هر سهم فقط یک بار عرضه اولیه دارد و پس از آن وارد بازار عادی (ثانویه) بورس میشود.
کارگزاری بورس
کارگزاری یا کارگزار بورس یک شرکت واسطه است که امکان معامله سهام را برای شما فراهم میکند. شما نمیتوانید مستقیماً به سازمان بورس سفارش خرید یا فروش بدهید، بلکه باید از طریق کارگزاری اقدام کنید. کارگزاریها مجوز فعالیت از سازمان بورس دارند و در ازای خدمات معامله، کارمزد دریافت میکنند. انتخاب یک کارگزاری معتبر و سامانه معاملاتی راحت از نخستین گامهای شروع سرمایهگذاری موفق است. (کارگزاری شبیه بانک عمل میکند، با این تفاوت که به جای پول، سهام تو را نگه داشته و برایت معامله انجام میدهد).
اصطلاحات مربوط به وضعیت بازار و شاخصها
وقتی اخبار اقتصادی را دنبال میکنید یا وارد سایتهای بورس میشوید، احتمالاً با واژههای کلی درباره وضعیت بازار روبهرو میشوید. در این بخش چند اصطلاح مهم مرتبط با کلیت بازار را معرفی میکنیم:
شاخص بورس (شاخص کل)
احتمالاً شنیدهاید که میگویند "شاخص بورس امروز ۲ درصد رشد کرد". شاخص کل بورس عددی است که وضعیت کلی بازار را نشان میدهد. این شاخص تغییرات قیمت و سود سهام همه شرکتهای بورسی را بهطور میانگین نشان میدهد. بنابراین رشد شاخص کل به معنی روند صعودی و مثبت در اکثر سهمهای بزرگ بازار است و افت آن نیز برعکس. شاخص کل مثل دماسنج بازار سرمایه عمل میکند و برای درک سریع جو کلی بازار استفاده میشود. علاوه بر شاخص کل، شاخصهای دیگری مثل شاخص هموزن هم وجود دارند که هر سهم را به طور مساوی در نظر میگیرند. اما برای مبتدیان دانستن مفهوم شاخص کل کفایت میکند.
بازار گاوی و بازار خرسی
در ادبیات بینالمللی بورس دو اصطلاح جالب وجود دارد: بازار گاوی و بازار خرسی. بازار گاوی (Bull Market) زمانی است که قیمت سهام اکثر شرکتها در حال افزایش است و جو خوشبینی بر بازار حاکم شده (مثل گاوی که شاخهایش را به سمت بالا پرتاب میکند). در مقابل، بازار خرسی (Bear Market) وضعیتی است که اکثر قیمتها در حال کاهش بوده و رکود یا ترس بر بازار غالب است (مثل خرسی که با پنجه به سمت پایین میکشد). دانستن این اصطلاحات به شما کمک میکند تا حالت کلی روند بازار را بهتر توصیف کنید. به عنوان مثال، اگر در رسانهها میگویند بازار حالت خرسی دارد یعنی دوران افت و نزولی را سپری میکند.
صف خرید و صف فروش
در بورس تهران به خاطر وجود محدودیت نوسان قیمت روزانه (که در ادامه توضیح میدهیم)، گاهی وضعیت صف ایجاد میشود. صف خرید یعنی تقاضا برای خرید یک سهم آنقدر زیاد است که در حداکثر قیمت مجاز روزانه هم هنوز خریداران زیادی بدون معامله ماندهاند؛ بنابراین در صف منتظر میمانند. صف فروش برعکس، یعنی عرضه آنقدر زیاد است که حتی در پایینترین قیمت مجاز هم فروشندگان زیادی منتظر مشتریاند. تشکیل صف خرید نشانه علاقه بسیار زیاد به یک سهم (جو مثبت) و صف فروش نشانه عرضه بالا و کمبود تقاضا (جو منفی) است. البته صفها معمولاً موقتی هستند و با تغییر شرایط بازار از بین میروند.
دامنه نوسان و حجم مبنا
دامنه نوسان محدودهای است که قیمت هر سهم در هر روز میتواند در آن بازه تغییر کند. مثلاً اگر دامنه نوسان ۵٪ باشد، قیمت یک سهم نمیتواند بیش از ۵٪ نسبت به قیمت روز قبل بالا یا پایین برود. این قانون برای کنترل نوسانات شدید وضع شده است. حجم مبنا نیز حداقل تعداد سهامی است که باید در روز معامله شود تا کل درصد نوسان قیمت آن روز در سهم اعمال گردد. اگر حجم معاملات کمتر از حجم مبنا باشد، تأثیر نوسان قیمت کمتر خواهد بود. دانستن این دو مفهوم به شما کمک میکند بفهمید چرا گاهی قیمت سهم با وجود تقاضای بالا، رشد کامل ۵٪ را نکرده یا چرا در برخی روزها سهم باوجود معامله شدن، قیمتش ثابت میماند.
اصطلاحات مربوط به خرید و فروش سهام
حالا به چند اصطلاح که مستقیماً با معاملات و خرید و فروش سهام سر و کار دارند توجه کنیم. این بخش برای وقتی است که وارد سامانه معاملاتی میشوید و میخواهی سهمید را بخرید یا بفروشید:
عرضه اولیه (IPO)
عرضه اولیه به اولین باری گفته میشود که سهام یک شرکت در بورس عرضه میشود و عموم مردم میتوانند آن را بخرند. عرضههای اولیه معمولاً برای سرمایهگذاران جذاب هستند چون قیمت عرضه معمولاً پایینتر از ارزش واقعی شرکت تعیین میشود تا استقبال بیشتری صورت گیرد. تقریباً هر هفته یا هر ماه ممکن است یک عرضه اولیه جدید در بورس انجام شود و افراد زیادی برای خرید آن ثبت سفارش میکنند. به دلیل محدودیت حجم عرضه در این رویداد، معمولاً به هر کد بورسی تعداد کمی سهم میرسد. شرکتها با عرضه اولیه سهامشان، سرمایه جدید جذب میکنند و سهامشان پس از آن در بازار قابل معامله میشود.
انواع سفارشها: سفارش بازار و سفارش Limit
در هنگام ثبت سفارش خرید یا فروش در سامانه آنلاین، با گزینههایی مثل "سفارش به قیمت بازار" یا "سفارش Limit" مواجه میشوید. سفارش بازار (Market Order) یعنی میخواهید سهم را به هر قیمتی که در حال حاضر در بازار معامله میشود بخرید یا بفروشید. سیستم سفارش شما را فوراً با بهترین قیمت موجود انجام میدهد. در مقابل، سفارش Limit (حد قیمت) یعنی حداکثر یا حداقل قیمت مورد نظرتان را تعیین میکنید. مثلاً میگویید این سهم را اگر حداکثر ۲۵۰ تومان بود میخرم. اگر قیمت بالاتر بود، سفارش شما در صف میماند تا شاید فروشندهای با آن قیمت پیدا شود. مبتدیها معمولاً با سفارش بازار راحتتر هستند چون سریع انجام میشود، اما باید حواستان باشد در سهمهای کمعمق ممکن است قیمت معاملهشده دور از انتظار باشد.
پرتفو یا سبد سهام
شاید شنیده باشید که میگویند "همیشه پرتفوی خود را متنوع کنید". پرتفوی (Portfolio) در لغت به معنی کیف یا پوشه اوراق بهادار است و در بازار سرمایه به مجموعه سهام و داراییهای یک سرمایهگذار اشاره دارد. هر فرد میتواند همزمان سهام چند شرکت مختلف، اوراق قرضه، صندوقهای سرمایهگذاری و... داشته باشد که مجموع آنها پرتفو یا سبد سرمایهگذاری او را تشکیل میدهد. مزیت تشکیل سبد سهام متنوع این است که ریسک سرمایهگذاری کاهش پیدا میکند؛ چون اگر یکی از سهمها افت کند ممکن است رشد سهم دیگر ضررش را جبران نماید. پس به عنوان یک تازهکار، سعی کنید به جای اینکه تمام پولتان را روی یک سهم بگذارید، آن را بین چند سهم از صنایع مختلف تقسیم کنید تا سبد متنوعی داشته باشید.
اصطلاحات مالی و تحلیل که باید بدانید
در نهایت برخی اصطلاحات مالی مرتبط با بورس و سرمایهگذاری را معرفی میکنیم که در تحلیلها و اخبار زیاد به چشم میخورند:
سود هر سهم (EPS) و نسبت P/E
وقتی عملکرد یک شرکت را بررسی میکنید، احتمالاً با رقم EPS مواجه میشوید. EPS مخفف Earnings Per Share است و به معنی سود هر سهم میباشد. مثلاً اگر شرکت الف در سال جاری ۱۰۰ میلیارد تومان سود خالص ساخته و ۵۰ میلیون سهم دارد، سود هر سهم آن ۲۰۰۰ تومان خواهد بود. حال نسبت مهمی داریم به نام نسبت قیمت به درآمد یا P/E که از تقسیم قیمت جاری سهم به EPS آن به دست میآید. این نسبت نشان میدهد سرمایهگذاران چند برابر سود سالانه یک شرکت را حاضرند برای خرید سهام آن بپردازند. به عنوان مثال P/E برابر ۱۰ یعنی قیمت سهم معادل ۱۰ برابر سود سالانه آن شرکت است. این نسبت برای مقایسه ارزندگی سهام به کار میرود (هرچه کمتر باشد در شرایط مشابه، سهم ارزانتر است).
سود تقسیمی (DPS) و مجمع سالیانه
شرکتهای بورسی معمولاً سالی یک بار بخشی از سود کسبشده خود را بین سهامداران توزیع میکنند. به این سود نقدی سالانه سود تقسیمی هر سهم یا DPS (Dividend Per Share) گفته میشود. مقدار DPS ممکن است برابر کل EPS سال یا کمتر از آن باشد (معمولاً شرکتها مقداری از سود را نزد خود نگه میدارند). تصمیمگیری دربارهی تقسیم سود در جلسهای به نام مجمع عمومی سالیانه انجام میشود که همه سهامداران امکان حضور دارند. در مجمع سالیانه، مدیران شرکت درباره عملکرد سال قبل گزارش میدهند و پیشنهاد تقسیم سود را مطرح میکنند و در نهایت سهامداران رأیگیری میکنند. دانستن این موارد به شما کمک میکند بفهمید چرا گاهی قبل از برگزاری مجمع قیمت سهم تغییر میکند (مثلاً عدهای برای گرفتن سود نقدی سهم را میخرند) و همچنین بعد از مجمع چرا قیمت سهم تعدیل میشود (به اندازه سود نقدی پرداختشده کاهش مییابد).
تحلیل بنیادی و تحلیل تکنیکال
برای بررسی یک سهم و تصمیم به خرید یا فروش آن دو رویکرد اصلی وجود دارد: تحلیل بنیادی و تحلیل تکنیکال. تحلیل بنیادی یعنی شما وضعیت یک شرکت را بر اساس عوامل اساسی مثل درآمد، داراییها، طرحهای توسعه، وضعیت صنعت و اقتصاد کلان بررسی میکنید تا ارزش ذاتی سهام را بسنجید. در مقابل، تحلیل تکنیکال فقط به رفتار قیمت و الگوهای نموداری سهم توجه دارد و با بررسی نمودار قیمت و حجم معاملات گذشته، روند احتمالی آینده را پیشبینی میکند. هر دوی این تحلیلها در جای خود مفیدند؛ بسیاری از سرمایهگذاران بلندمدت بیشتر به بنیادی توجه میکنند و معاملهگران کوتاهمدت به تکنیکال. به عنوان یک مبتدی بد نیست با مفاهیم اولیه هر دو آشنا باشید.
یادگیری اصولی بورس بهترین سرمایهگذاری روی خودتان است. اگر مایل هستید گامبهگام و حرفهایتر با بازارهای مالی آشنا شوید، همین حالا با ثبتنام در دورههای آموزشی آنلاین تالاربورس شروع کنید.
جدول اصطلاحات و مخففهای مهم بورس
برای جمعبندی بهتر، برخی مخففهای پرکاربرد در بورس و سرمایهگذاری را در جدول زیر مشاهده میکنید:
اصطلاح (انگلیسی) | معنی فارسی |
IPO | عرضه اولیه سهام شرکت (عرضه عمومی اولیه) |
EPS | سود هر سهم (Earnings Per Share) |
DPS | سود تقسیمی هر سهم (Dividend Per Share) |
P/E | نسبت قیمت به درآمد (Price to Earnings) |
NAV | ارزش خالص دارایی (ویژه صندوقهای سرمایهگذاری) |
ETF | صندوق قابل معامله در بورس (Exchange Traded Fund) |
نتیجهگیری
در این مقاله سعی کردیم مهمترین اصطلاحات پایه بورس برای مبتدیان را به زبان ساده و روان توضیح دهیم. دنیای بورس در ابتدا ممکن است پیچیده و پر از کلمات ناآشنا به نظر برسد، اما با یادگیری مرحلهبهمرحله این مفاهیم، کمکم احساس راحتی بیشتری خواهید کرد. هر سرمایهگذار موفقی روزی از همین نقطه شروع کرده و قدمبهقدم دانش خود را گسترش داده است. شما هم حالا با مفاهیمی مانند سهم، نماد، عرضه اولیه, شاخص بورس, پرتفوی, EPS و دهها اصطلاح دیگر آشنا شدید.
پیشنهاد میکنیم این مطلب را نشانهگذاری کنید و هر زمان اصطلاح جدیدی شنیدید به آن مراجعه نمایید. با بالا بردن سواد مالی خود، تصمیمهای هوشمندانهتری خواهید گرفت و مسیر سرمایهگذاری شما هموارتر خواهد شد. پس همین حالا شروع به تقویت دانش بورسی خود کنید و با قدرت وارد بازار سرمایه شوید!
سوالات پرتکرار (FAQ)
کد بورسی یک شناسهی منحصربهفرد برای هر فرد در بازار سرمایه ایران است که برای انجام معاملات الزامی است. با ثبتنام در سامانه سجام و تکمیل مراحل احراز هویت، میتوانید از طریق یکی از کارگزاریها کد بورسی خود را دریافت کنید. این فرآیند کاملاً آنلاین شده و معمولاً طی چند روز کاری کد صادر میشود. پس از دریافت کد بورسی و نام کاربری آنلاین کارگزاری، میتوانید معامله در بورس را آغاز کنید.
خوشبختانه برای شروع خرید سهام به سرمایه زیادی نیاز ندارید. در حال حاضر با حداقل حدود ۵۰۰ هزار تومان هم میتوان چند سهم خریداری کرد. البته بهتر است با مبالغی شروع کنید که اگر نوسان هم کرد دچار اضطراب نشوید. به مرور و با کسب تجربه میتوانید سرمایه بیشتری وارد کنید. مهم استمرار در یادگیری و سرمایهگذاری منظم است، حتی با مبالغ کم.
عرضه اولیه معمولاً قیمتگذاری جذابی دارد تا خریداران تشویق شوند. تجربه نشان داده بیشتر عرضههای اولیه در کوتاهمدت سود مناسبی به خریداران رساندهاند چون قیمت شروع اغلب کمتر از ارزش واقعی تعیین شده است. البته این یک قاعده همیشگی نیست ولی به طور کلی بسیاری از تازهواردان بورس با خرید عرضه اولیه سود کسب میکنند. ضمن اینکه با خرید عرضه اولیه، سهامدار شرکتی میشوید که تازه وارد بازار شده و ممکن است آیندهی درخشانی داشته باشد.
انتخاب سهم مناسب نیاز به بررسی دارد. میتوانید از تحلیل بنیادی استفاده کنید و وضعیت مالی و عملکرد شرکتها را ارزیابی کنید یا با تحلیل تکنیکال روند قیمت سهام را بررسی کنید. مطالعه اخبار صنعت، گزارشهای دورهای شرکت در سایت کدال و مشورت با افراد خبره نیز مفید است. در نهایت بهترین سهمها آنهایی هستند که متناسب با سطح ریسکپذیری و اهداف سرمایهگذاری شما باشند.
هر سرمایهگذاریای ریسک خود را دارد و بورس هم مستثنی نیست. قیمت سهام ممکن است گاهی به شدت افت کند و زیان مقطعی ببینید. اما با آموزش دیدن، تحلیل کردن و تشکیل یک پرتفوی متنوع میتوان مدیریت سرمایه و ریسک انجام داد. مهم این است که بدون دانش کافی و به صورت هیجانی عمل نکنید. به جای ترس، با آموختن مفاهیم پایه (مثل همین اصطلاحات) و مهارتهای تحلیلی، ریسکها را کاهش بدهید. همچنین پولی را وارد بورس کنید که حداقل برای مدتی به آن نیاز ضروری ندارید تا بتوانید با دید بلندمدتتر سرمایهگذاری کنید.