۴ روش افزایش سرمایه شرکت‌ها که هر سهامداری باید بداند

فرض کنید علی سهامدار یک شرکت بورسی است. روزی متوجه می‌شود قیمت سهام شرکتش پس از یک مجمع ناگهان حدود ۳۰٪ کاهش یافته است. علی شوکه و نگران می‌شود؛ با خود فکر می‌کند حتما اتفاق بدی افتاده است. وقتی با دوست باتجربه‌اش تماس می‌گیرد، می‌شنود که «ناراحت نباش، این شرکت افزایش سرمایه داده و سهام بیشتری به سهامداران داده است». علی با تعجب می‌پرسد: افزایش سرمایه چیست و چرا باید از کاهش قیمت سهم خوشحال باشم؟

شاید این سناریو برای شما هم آشنا باشد یا این سؤال برایتان پیش آمده باشد که انواع روش‌های افزایش سرمایه شرکت‌ها کدام‌اند و هر کدام چه اثری روی سرمایه‌گذاری شما دارند. در این مقاله به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهیم و قدم‌به‌قدم شما را با روش‌های مختلف افزایش سرمایه، دلایل انجام آن و نکاتی که هر سهامداری باید بداند آشنا می‌کنیم.

افزایش سرمایه چیست؟

افزایش سرمایه یعنی بالا بردن سرمایه ثبت‌شده یک شرکت از طریق انتشار سهام جدید. شرکت‌های سهامی گاهی برای تأمین منابع مالی جدید یا اصلاح ساختار مالی خود، تعداد سهامشان را افزایش می‌دهند. با این کار، سرمایه اسمی (ثبت‌شده) شرکت بزرگ‌تر می‌شود. اما افزایش سرمایه شرکت‌ها چگونه انجام می‌شود و چه تغییری در دارایی سهامداران ایجاد می‌کند؟ وقتی شرکت سهام جدید منتشر می‌کند، دارایی سهامداران به شکل تعداد سهام بیشتر ظاهر می‌شود. اگر این افزایش سرمایه همراه با ورود پول تازه به شرکت باشد، ارزش کل شرکت رشد می‌کند. اگر پول جدیدی وارد نشود (مثلاً از محل سود انباشته)، صرفاً ارقام حسابداری تغییر می‌کند و ارزش کل دارایی سهامداران تغییری نخواهد کرد. به عبارت دیگر، افزایش سرمایه شبیه این است که یک کیک را به تعداد برش‌های بیشتری تقسیم کنیم؛ تعداد برش‌ها بیشتر می‌شود، اما اندازه کیک لزوماً بزرگ‌تر نشده است مگر اینکه مواد اولیه بیشتری به آن اضافه کرده باشیم.

چرا شرکت‌ها افزایش سرمایه انجام می‌دهند؟

دلایل افزایش سرمایه شرکت‌ها می‌تواند متنوع باشد. در اینجا به مهم‌ترین انگیزه‌هایی که پشت تصمیم به افزایش سرمایه وجود دارد اشاره می‌کنیم:

• تأمین مالی طرح‌های توسعه: یکی از دلایل رایج این است که شرکت برای اجرای طرح‌های توسعه‌ای، پروژه‌های جدید یا افزایش ظرفیت تولید به پول نیاز دارد. با افزایش سرمایه از سهامداران فعلی یا سرمایه‌گذاران جدید، شرکت می‌تواند نقدینگی لازم را جذب کند و کسب‌وکار خود را گسترش دهد.
• اصلاح ساختار مالی و کاهش بدهی: گاهی اوقات نسبت بدهی‌های شرکت بالا رفته و ساختار سرمایه نامتوازن شده است. با افزایش سرمایه و تزریق پول جدید، شرکت می‌تواند بدهی‌های خود را پرداخت یا نسبت بدهی به دارایی را اصلاح کند. این کار ریسک مالی شرکت را کاهش می‌دهد و ساختار مالی را سالم‌تر می‌کند.
• جبران زیان‌های انباشته و رعایت قوانین: طبق ماده 141 قانون تجارت، اگر زیان انباشته شرکت بیش از نیمی از سرمایه ثبت‌شده شود، شرکت باید نسبت به کاهش یا افزایش سرمایه اقدام کند (وگرنه ممکن است منحل شود). در این شرایط معمولاً شرکت‌ها از محل تجدید ارزیابی دارایی‌ها یا آورده نقدی افزایش سرمایه می‌دهند تا سرمایه اسمی را بالا برده و از شمول ماده 141 خارج شوند.
• به‌روز کردن ارزش دارایی‌ها (تورم‌زدایی ترازنامه): در اقتصادهای تورمی مانند ایران، ارزش دارایی‌های ثابت شرکت‌ها (مثل زمین و ساختمان) طی سال‌ها افزایش می‌یابد، اما در صورت‌های مالی به قیمت تاریخی (قدیمی) ثبت شده‌اند. شرکت می‌تواند با تجدید ارزیابی دارایی‌ها ارزش واقعی‌تری را در ترازنامه منعکس کند و سرمایه شرکت را بدون ورود پول جدید بالا ببرد. این کار به بهبود نسبت‌های مالی مثل نسبت مالکانه شرکت کمک می‌کند.
• جذب سرمایه‌گذار جدید یا مشارکت سهامداران فعلی: در شرکت‌های استارتاپی یا غیربورسی، افزایش سرمایه می‌تواند راهی برای ورود شریک جدید باشد. مثلا یک شرکت سهامی خاص ممکن است با صدور سهام جدید، سرمایه‌گذار تازه جذب کند. در شرکت‌های بورسی نیز اگر پروژه خیلی بزرگی در پیش باشد، ممکن است از سهامداران فعلی بخواهند سهم بیشتری بخرند یا در روش صرف سهام، سهام جدید را به سرمایه‌گذاران عمده واگذار کنند.

بنابراین افزایش سرمایه لزوماً خبر بد یا خوب مطلق نیست؛ یک ابزار مالی است که شرکت با اهداف مشخص از آن استفاده می‌کند. مهم است که ما به عنوان سهامدار دلیل پشت افزایش سرمایه را بدانیم تا تصمیم به نگهداری سهم، مشارکت در افزایش سرمایه یا فروش آن را آگاهانه بگیریم.

انواع روش‌های افزایش سرمایه شرکت‌ها

حالا که با مفهوم و دلایل افزایش سرمایه آشنا شدیم، وقت آن است که انواع روش‌های افزایش سرمایه شرکت‌ها را بشناسیم. در ایران چهار روش رایج برای این کار وجود دارد که هر کدام سازوکار و آثار متفاوتی دارند. هر شرکت بسته به شرایط مالی خود و هدفي که دنبال می‌کند ممکن است یکی از این روش‌ها را انتخاب کند. در ادامه این چهار روش را به زبان ساده توضیح می‌دهیم:

افزایش سرمایه از محل سود انباشته (سهام جایزه)

یکی از متداول‌ترین روش‌های افزایش سرمایه در بورس ایران، استفاده از سود انباشته یا اندوخته‌های شرکت است. شرکت‌ها هر سال سودی کسب می‌کنند که بخشی از آن را به صورت سود نقدی تقسیم‌شده (DPS) بین سهامداران می‌پردازند و باقی را در حساب سود انباشته نگهداری می‌کنند. وقتی این سودهای ذخیره‌شده طی سالیان رقم قابل توجهی شود، شرکت می‌تواند برای افزایش سرمایه از این محل اقدام کند. در این روش، پول جدیدی از خارج شرکت وارد نمی‌شود، بلکه تنها بخشی از سود انباشته‌ که در گذشته در حساب‌ها ذخیره شده بود، به سرمایه اسمی شرکت منتقل می‌گردد.

در عمل، شرکت سهام جدیدی منتشر و به سهامداران فعلی خود به نسبت سهام‌شان اختصاص می‌دهد (سهام جایزه). به این سهام جدید، جایزه گفته می‌شود چون سهامداران برایش پولی پرداخت نمی‌کنند. مثلا اگر شما ۱۰۰۰ سهم یک شرکت را داشته باشید و شرکت ۱۰۰٪ افزایش سرمایه از محل سود انباشته بدهد، تعداد سهام شما به ۲۰۰۰ سهم افزایش می‌یابد بدون اینکه هیچ مبلغی پرداخت کنید. درصد مالکیت شما تغییر نمی‌کند چون همه سهامداران به همین نسبت سهام اضافه می‌گیرند. بنابراین این روش سهم شما از شرکت را رقیق نمی‌کند و برای سهامداران فعلی مطلوب است؛ چرا که مالک شرکت بزرگ‌تری می‌شوند و سرمایه شرکت برای طرح‌های توسعه بیشتر می‌شود.

اما نکته مهم این است که ارزش دارایی شما با سهام جایزه بیشتر نمی‌شود. چرا؟ چون همزمان با افزایش تعداد سهام، قیمت هر سهم کاهش می‌یابد تا ارزش کل دارایی سهامداران ثابت بماند. به زبان ساده، شرکت همان کیک قبلی را بین سهامداران تقسیم می‌کند، فقط تکه‌های کیک بیشتر و کوچک‌تر می‌شوند. مثلا اگر قبل از مجمع قیمت سهم ۲۰۰۰ تومان بوده و افزایش سرمایه ۱۰۰٪ انجام شده، بعد از مجمع قیمت تئوریک سهم حدود ۱۰۰۰ تومان خواهد شد و شما که ۱۰۰۰ سهم ۲۰۰۰ تومانی داشتید، اکنون ۲۰۰۰ سهم ۱۰۰۰ تومانی دارید. دارایی کل شما همچنان تقریباً ۲ میلیون تومان است (البته ممکن است قیمت واقعی بازار به خاطر عرضه و تقاضا کمی تفاوت کند).

به سهم‌های جدیدی که در این روش نصیب سهامداران می‌شود سهام جایزه می‌گویند. سهام جایزه معمولاً چند هفته تا چند ماه پس از برگزاری مجمع فوق‌العاده افزایش سرمایه، به صورت خودکار در پرتفوی سهامداران اضافه می‌شود (پس از انجام مراحل اداری و ثبت در اداره ثبت شرکت‌ها). سهامداران برای دریافت سهام جایزه نیازی به اقدام خاصی ندارند؛ کافی است صبر کنند تا فرآیند ثبت افزایش سرمایه تکمیل شود. تنها یک توصیه کاربردی این است که اگر بلافاصله بعد از مجمع قصد فروش سهام خود را دارید، بهتر است حداقل یک سهم را در پرتفوی خود نگه دارید تا سیستم معاملات بورس بتواند سهام جایزه شما را به سبد دارایی‌تان اضافه کند. اگر تمام سهام را بفروشید، ممکن است برای اعمال سهام جایزه نیاز به پیگیری از امور سهام شرکت یا درگاه یکپارچه ذی‌نفعان باشد. پس نگه داشتن یک سهم، کار را ساده می‌کند.

این روش افزایش سرمایه برای شرکت مزیتش این است که سرمایه اسمی بزرگ‌تر شده و می‌تواند در ترازنامه برای اصلاح ساختار مالی (مثلاً افزایش سرمایه نسبت به بدهی) مفید باشد. اما چون پول جدیدی وارد شرکت نمی‌شود، نقدینگی شرکت تغییری نمی‌کند. از دید سهامداران نیز، افزایش سرمایه از محل سود انباشته شبیه دریافت نکردن سود نقدی و در عوض اضافه شدن آن به سرمایه شرکت است. به همین دلیل گاهی مقایسه می‌شود که برای سهامدار سهام جایزه بهتر است یا سود نقدی؟ پاسخ بسته به استراتژی سرمایه‌گذار متفاوت است؛ دریافت سهام جایزه یعنی شرکت پول را در کسب‌وکار نگه داشته و صرف توسعه می‌کند، در حالی که سود نقدی پول را به جیب سهامدار برمی‌گرداند. بسیاری از سهامداران بلندمدت سهام جایزه را ترجیح می‌دهند چون به رشد شرکت امیدوارند، اما برخی نیز سود نقدی را دوست دارند چون نقدشوندگی فوری دارد.

افزایش سرمایه از محل تجدید ارزیابی دارایی‌ها

روش رایج دیگر، افزایش سرمایه از محل تجدید ارزیابی دارایی‌ها است. در این روش نیز در واقع پول جدیدی از سهامداران دریافت نمی‌شود و مشابه سود انباشته، سهام جایزه به سهامداران تعلق می‌گیرد. اما منبع این افزایش سرمایه به جای سودهای ذخیره‌شده، ارزش دارایی‌های ثابت شرکت است. شرکت دارایی‌هایی مثل زمین، ساختمان، ماشین‌آلات یا سرمایه‌گذاری‌هایی دارد که طی زمان و با تورم ارزششان افزایش یافته، ولی در دفاتر حسابداری به قیمت قدیمی (دفتری) ثبت شده‌اند. با ارزیابی مجدد این دارایی‌ها و ثبت ارزش روز آنها، مابه‌التفاوت به عنوان مازاد تجدید ارزیابی شناسایی می‌شود. سپس شرکت می‌تواند این مازاد را به حساب سرمایه منتقل کند و سرمایه اسمی را افزایش دهد.

برای مثال فرض کنید شرکت سال‌ها پیش زمینی را به قیمت ۱ میلیارد تومان خریده که اکنون ۱۰۰ میلیارد تومان ارزش دارد. این شرکت می‌تواند با تجدید ارزیابی زمین، ۹۹ میلیارد تومان مازاد ایجاد کند و سرمایه ثبت‌شده خود را به همین میزان بالا ببرد. در نتیجه، تعداد سهام شرکت به نسبت این افزایش سرمایه زیاد می‌شود و به سهامداران فعلی سهام جدید (جایزه) تخصیص می‌یابد.

نتیجه‌ی این افزایش سرمایه از محل تجدید ارزیابی، شبیه سود انباشته است؛ درصد مالکیت سهامداران تغییر نمی‌کند، قیمت هر سهم پس از بازگشایی کاهش می‌یابد (زیرا ارزش دارایی سهامداران روی سهام‌های بیشتری سرشکن می‌شود) و ارزش کل دارایی هر سهامدار ثابت می‌ماند. پس چرا این کار انجام می‌شود؟ مهم‌ترین فایده این روش برای شرکت، بهبود وضعیت ترازنامه است. با افزایش سرمایه از تجدید ارزیابی، سرمایه شرکت بالا می‌رود و در مقابل، زیان‌های انباشته گذشته (اگر وجود داشته باشد) در درصد کوچک‌تری از سرمایه جدید محو می‌شوند. این روش راه‌حلی برای شرکت‌های دارای زیان سنگین است تا مشمول قانون 141 نشوند و به فعالیت ادامه دهند. همچنین نسبت بدهی به دارایی شرکت را کاهش می‌دهد و اعتبار شرکت را نزد بانک‌ها برای وام‌گیری یا اجرای پروژه‌ها افزایش می‌دهد.

نکته قابل توجه این است که افزایش سرمایه از محل تجدید ارزیابی اگرچه دارایی نقدی به شرکت اضافه نمی‌کند، اما می‌تواند ظرفیت استقراض و تأمین مالی آینده شرکت را بیشتر کند. از دید سهامداران، این روش به خودی خود سودی در جیبشان نمی‌گذارد (چون مانند سهام جایزه ارزش دارایی آن‌ها تغییری نمی‌کند)، ولی اگر شرکتی که به خاطر زیان در آستانه ورشکستگی بوده با تجدید ارزیابی نجات پیدا کند یا بتواند با سرمایه بزرگ‌تر پروژه‌های جدیدی اجرا کند، طبیعتاً در بلندمدت می‌تواند به نفع سهامداران باشد. در سال‌های اخیر بسیاری از شرکت‌های قدیمی بورس (مثلاً در صنایع خودروسازی یا سیمان) برای خروج از زیان انباشته و به‌روزرسانی ارزش دارایی‌هایشان از این روش استفاده کرده‌اند و بعضاً شاهد افزایش قیمت سهام خود پس از مدتی بوده‌اند؛ هرچند این افزایش قیمت ناشی از بهبود بنیادی شرکت پس از اصلاح ساختار مالی بوده، نه صرفاً خود عمل تجدید ارزیابی.

افزایش سرمایه از محل آورده نقدی و مطالبات حال شده

سومین روش، افزایش سرمایه از محل آورده نقدی و مطالبات حال‌شده سهامداران است. این روش متفاوت از دو روش قبلی است زیرا در اینجا پول تازه وارد شرکت می‌شود. به زبان ساده، شرکت از سهامدارانش می‌خواهد در ازای دریافت سهام جدید، پول پرداخت کنند. چگونه این کار انجام می‌شود؟ شرکت پس از گرفتن مجوز و تصویب مجمع، به هر سهامدار حق‌تقدم خرید سهام می‌دهد. حق‌تقدم یک ورقه بهادار است که به سهامدار اجازه می‌دهد تعداد معینی سهم جدید را با پرداخت ارزش اسمی (در ایران معمولاً ۱۰۰ تومان یا ۱۰۰۰ ریال به ازای هر سهم) بخرد.

به عنوان مثال اگر شرکت اعلام کند ۵۰٪ افزایش سرمایه از محل آورده نقدی دارد، هر سهامدار به ازای هر ۲ سهم فعلی، حق خرید ۱ سهم جدید به قیمت اسمی خواهد داشت. فرد سهامدار دو انتخاب دارد: یا این حق‌تقدم‌ها را استفاده کند و با پرداخت مبلغ اسمی، سهام جدید شرکت را مالک شود؛ یا اگر تمایلی یا توان مالی برای این کار ندارد، حق‌تقدم سهام خود را در بازار به فروش برساند. حق‌تقدم‌ها در یک دوره مشخص (مثلاً ۶۰ روز) در بازار بورس قابل خرید و فروش‌اند. قیمت حق‌تقدم در بازار معمولاً تفاوت قیمت روز سهم با ۱۰۰ تومان را پوشش می‌دهد (البته عرضه و تقاضا هم مؤثر است). مثلا اگر قیمت سهم ۵۰۰ تومان باشد، انتظار می‌رود قیمت هر حق‌تقدم حدود ۴۰۰ تومان باشد، چون خریدار حق‌تقدم علاوه بر پول حق‌تقدم، باید ۱۰۰ تومان به شرکت بدهد تا تبدیل به سهم شود که جمعاً ۵۰۰ تومان هزینه کند.

اگر سهامداری تا پایان مهلت پذیره‌نویسی نه حق‌تقدمش را بفروشد و نه از آن استفاده کند، به آن حق‌تقدم استفاده‌نشده می‌گویند. شرکت این حق‌تقدم‌های استفاده‌نشده را معمولاً در پایان دوره به صورت حراج می‌فروشد و پولش را (پس از کسر ارزش اسمی و کارمزدها) به حساب آن سهامداران غفلت‌کرده واریز می‌کند. بنابراین توصیه می‌شود سهامداران در افزایش سرمایه‌های آورده نقدی، حتماً یکی از دو مسیر استفاده یا فروش حق‌تقدم را انتخاب کنند و آن را به حال خود رها نکنند.

مزیت بزرگ افزایش سرمایه از محل آورده نقدی برای شرکت این است که سرمایه نقدی جدید جذب می‌کند. این پول تازه می‌تواند صرف طرح‌های توسعه، پروژه‌های سودآور یا بهبود وضعیت عملیاتی شود و در حقیقت خون جدیدی در رگ‌های شرکت جاری کند. از منظر سهامداران نیز اگر به آینده شرکت امید دارند، فرصت خوبی است که با قیمت نسبتاً پایین (ارزش اسمی) سهام بیشتری بخرند. البته توجه داشته باشید که معمولاً قیمت بازار سهام قبل از مجمع بالاتر از ۱۰۰۰ ریال است، بنابراین خرید سهم به قیمت اسمی نوعی امتیاز محسوب می‌شود؛ هرچند در عمل قیمت سهم بعد از ثبت افزایش سرمایه تعدیل می‌شود و لزوماً سود فوری نخواهید کرد، اما اگر شرکت با پول جدید رشد کند، در بلندمدت سود خواهید برد.

تأثیر این افزایش سرمایه بر قیمت سهم چگونه است؟ همانطور که اشاره شد، بعد از افزایش سرمایه، قیمت سهام کاهش پیدا می‌کند اما نه به شدت روش‌های قبلی. چون اینجا پول وارد شرکت شده، در نتیجه ارزش کل شرکت (مارکت کپ) افزایش یافته است. قیمت تئوریک سهم پس از افزایش سرمایه از محل آورده نقدی طبق فرمولی محاسبه می‌شود که مجموع ارزش بازار قبل از افزایش سرمایه به علاوه وجه نقد جدید تقسیم بر تعداد سهام جدید است. به همین دلیل، افت قیمت سهم به نسبت درصد افزایش سرمایه کمی کمتر خواهد بود. برای مثال اگر شرکتی ۵۰٪ افزایش سرمایه بدهد و قیمت سهم قبل از مجمع ۶۰۰ تومان باشد، قیمت تئوریک پس از مجمع ممکن است حدود ۴۲۰ تومان تعیین شود (کاهش ۳۰٪ به جای ۳۳٪) چون شرکت مقداری پول جدید دریافت کرده است. البته سهامداران قدیمی که حق‌تقدم سهام خود را استفاده کرده‌اند، در ازای پرداخت نقدی، سهام بیشتر دریافت می‌کنند و ارزش دارایی‌شان حفظ می‌شود. سهامدارانی هم که مشارکت نکرده‌اند، با فروش حق‌تقدم یا دریافت وجه حاصل از حراج حق‌تقدم‌های استفاده‌نشده، در واقع معادل همان کاهش ارزش سهام، پول دریافت می‌کنند. بنابراین اگر هوشیار باشید، افزایش سرمایه از آورده نقدی نیز لزوماً به زیان هیچ سهامداری نخواهد بود.

افزایش سرمایه به روش صرف سهام (سلب حق‌تقدم)

چهارمین روش که کمتر از بقیه در ایران مورد استفاده قرار می‌گیرد، افزایش سرمایه به روش صرف سهام است. کلمه "صرف" در اینجا به معنای اضافه ارزش است. مفهوم این روش این است که شرکت سهام جدید را به قیمتی بیش از ارزش اسمی (مثلاً نزدیک به قیمت بازار) عرضه می‌کند و تفاوت قیمت اسمی و قیمت فروش را به عنوان صرف سهام شناسایی می‌کند. نکته کلیدی اینجاست که در روش صرف سهام، شرکت حق‌تقدم سهامداران فعلی را سلب می‌کند؛ یعنی الزام ندارد ابتدا سهام جدید را به سهامداران کنونی بدهد. در عوض می‌تواند سهام را مستقیماً به سرمایه‌گذاران جدید (اعم از حقیقی یا حقوقی) بفروشد یا از طریق پذیره‌نویسی عمومی عرضه کند.

مثلاً فرض کنید قیمت سهم یک شرکت در بازار ۲۰۰۰ تومان است. شرکت تصمیم می‌گیرد افزایش سرمایه ۱۰۰٪ به روش صرف سهام انجام دهد و سهام جدید را به قیمت ۱۸۰۰ تومان عرضه کند. در این حالت، به جای آنکه به هر سهامدار فعلی یک حق‌تقدم ۱۰۰۰ تومانی بدهد، مستقیماً به ازای هر سهم جدید ۱۸۰۰ تومان از خریداران جدید دریافت می‌کند. طبیعتاً کسانی خارج از شرکت باید این سهام را بخرند (یا سهامداران فعلی اگر دوست دارند می‌توانند در پذیره‌نویسی شرکت کنند). حاصل این کار این است که به ازای هر سهم جدید، ۱۰۰۰ تومان به عنوان ارزش اسمی به سرمایه شرکت افزوده می‌شود و ۸۰۰ تومان مابه‌التفاوت (صرف سهام) نیز به حساب اندوخته شرکت منتقل می‌شود یا طبق تصمیم مجمع ممکن است صرف تسویه مطالبات یا اندوخته‌های دیگر گردد.

مزیت روش صرف سهام برای شرکت این است که می‌تواند پول بسیار بیشتری جذب کند، بدون اینکه تعداد سهام را بیش از حد افزایش دهد. زیرا سهام جدید را گران‌تر می‌فروشد. همچنین این روش معمولاً زمانی استفاده می‌شود که شرکت بتواند سرمایه‌گذار عمده یا استراتژیکی را جذب کند که حاضر است با قیمت نزدیک به بازار سهام شرکت را بخرد. این سرمایه‌گذار جدید می‌تواند دانش فنی یا بازار تازه‌ای را نیز برای شرکت به ارمغان بیاورد. از دید سهامداران فعلی، اگرچه حق‌تقدم‌شان سلب می‌شود و مستقیماً سهام جدید به آنان تعلق نمی‌گیرد، اما ورود سرمایه‌گذار جدید و منابع مالی قابل توجه ممکن است در بلندمدت ارزش سهامشان را بالا ببرد. ضمن اینکه در برخی افزایش سرمایه‌های با صرف، شرکت قسمتی از مبلغ صرف سهام را به شکل سهام جایزه یا سود نقدی بین سهامداران قبلی توزیع می‌کند تا رضایت آنان جلب شود. به هر حال این روش پیچیده‌تر است و در ایران کم‌کاربردترین نوع افزایش سرمایه محسوب می‌شود. شرکت‌ها معمولاً ترجیح می‌دهند به جای سلب حق‌تقدم از سهامداران خود، از آنها آورده نقدی دریافت کنند، مگر آنکه پای سرمایه‌گذار بزرگی در میان باشد.

کدام روش افزایش سرمایه بهتر است؟

شاید از خود بپرسید بهترین نوع افزایش سرمایه کدام است؟ پاسخ مطلقی برای این سوال وجود ندارد، زیرا هر روش مزایا و معایب خود را دارد و شرایط شرکت تعیین می‌کند کدام روش مناسب‌تر است. در این بخش به صورت مقایسه‌ای و خلاصه، تاثیر هر روش را از منظر شرکت و سهامداران بررسی می‌کنیم:

• سود انباشته / سهام جایزه: این روش محبوب سهامداران است چون پولی پرداخت نمی‌کنند و مالکیتشان نیز رقیق نمی‌شود. شرکت هم از محل منابع داخلی خود سرمایه را بالا می‌برد که نشان‌دهنده وضعیت سودآوری خوب در گذشته بوده است. عیب آن این است که شرکت نقدینگی تازه به دست نمی‌آورد؛ بنابراین اگر نیاز فوری به پول داشته باشد، این روش کمک مالی به شرکت نمی‌کند. از منظر سرمایه‌گذار، سهام جایزه در کوتاه‌مدت سودی به او نمی‌رساند (چون قیمت سهم تعدیل می‌شود)، اما در بلندمدت اگر شرکت رشد کند، داشتن سهام بیشتر ارزشمند خواهد شد. همچنین شرکت با نگه داشتن سود درون خود، قدرت سودسازی آینده را (به شرط سرمایه‌گذاری درست) افزایش می‌دهد.
• تجدید ارزیابی دارایی‌ها: مزیت بزرگ این روش برای شرکت، اصلاح ساختار مالی است. اگر شرکت زیان سنگین یا دارایی کم‌ارزش‌شده در دفاتر داشته باشد، با تجدید ارزیابی می‌تواند ترازنامه را شفاف و به‌روز کند و از شمول قوانین محدودکننده خارج شود. برای سهامداران نیز حفظ ارزش دارایی‌های شرکت در برابر تورم مفید است. ایراد آن شبیه سود انباشته این است که پول جدید وارد شرکت نمی‌شود. برخی نسبت‌های مالی مثل بازده دارایی و بازده حقوق صاحبان سهام ممکن است پس از این افزایش سرمایه کاهش یابد (چون مخرج کسر بزرگ‌تر می‌شود). همچنین این روش معمولاً پیچیدگی‌های ارزیابی و اداری بیشتری دارد و شاید فرآیندش طولانی شود.
• آورده نقدی / حق‌تقدم: مزیت اصلی، تأمین مالی مستقیم است. شرکت پول تازه می‌گیرد که می‌تواند آن را در طرح‌های توسعه به کار اندازد و رشد کند. برای سهامداران بلندمدتی که توان مالی دارند، فرصت افزایش سرمایه‌گذاری در شرکت محبوبشان فراهم می‌شود. همچنین اگر شرکت پروژه پرسودی در پیش داشته باشد، سهامداران قدیمی با شرکت در افزایش سرمایه سهم بیشتری از منافع آینده می‌برند. نقطه ضعف این روش این است که سهامداران باید نقدینگی جدید تزریق کنند؛ در نتیجه ممکن است همه سهامداران قادر یا مایل به این کار نباشند. اگر سهامدار نتواند یا نخواهد پول بدهد و حق‌تقدمش را هم نفروشد، در نهایت دچار زیان (ناشی از کاهش درصد مالکیت) خواهد شد. بنابراین این روش به مشارکت فعال سهامداران نیاز دارد. از منظر بازار، بعضی اوقات افزایش سرمایه‌های سنگین از محل آورده نقدی باعث فشار فروش حق‌تقدم‌ها یا انتظار برای سهام جدید می‌شود و ممکن است در کوتاه‌مدت قیمت سهم را تحت فشار قرار دهد. اما در بلندمدت اگر پول تزریق‌شده باعث رشد سودآوری شود، جبران خواهد شد.
• صرف سهام / سلب حق‌تقدم: مزیت آن برای شرکت جذب سرمایه قابل توجه با سرعت نسبی بالاتر است. چون شرکت می‌تواند با یک پذیره‌نویسی سرمایه‌گذار عمده وارد کند و به منابع مالی زیادی یکجا دست یابد. این روش می‌تواند ساختار سهامداری شرکت را تقویت کند (مثلاً یک سهامدار حقوقی قوی وارد ترکیب سهامداران شود). اما از دید سهامداران خرد، از دست دادن حق‌تقدم جذاب نیست و ممکن است حس کنند سهمشان رقیق شده بدون اینکه فرصت مشارکت داشته باشند. البته همان‌طور که گفتیم شرکت‌ها معمولاً با ارائه سهام جایزه یا پرداخت قسمتی از صرف به سهامداران قبلی، این اثر را جبران می‌کنند. به هر حال به دلیل پیچیدگی، شرکت‌های ایرانی کمتر سراغ این روش می‌روند. اگر هم بروند معمولاً شرکت‌های بزرگ با سرمایه‌گذار خاص هستند. در مجموع نمی‌توان گفت این روش بد است، بلکه متناسب با شرایط ویژه به کار می‌رود.

بهترین روش افزایش سرمایه به هدف شرکت بستگی دارد. اگر شرکتی نیاز فوری به پول نداشته باشد و صرفاً بخواهد ساختار مالی‌اش را بهبود دهد یا سهامداران را از سود انباشته منتفع کند، استفاده از سود انباشته یا تجدید ارزیابی گزینه‌های مناسبی هستند. اما اگر شرکت برای رشد و توسعه نیازمند منابع مالی جدید است، حتماً باید از آورده نقدی یا صرف سهام بهره بگیرد. از نگاه سرمایه‌گذار خرد، معمولاً افزایش سرمایه‌هایی که بار مالی اضافی روی دوش او نگذارند (مثل سهام جایزه) مطلوب‌تر به نظر می‌رسند. با این حال نباید فراموش کنیم که صرف انجام افزایش سرمایه به خودی خود تضمین‌کننده رشد قیمت سهام در آینده نیست؛ مهم این است که آن افزایش سرمایه چه اثری بر بنیاد شرکت بگذارد. اگر پولی که از سهامداران گرفته می‌شود درست مدیریت نشود یا صرف پوشش زیان شود، شاید حتی بعد از افزایش سرمایه وضعیت شرکت بهبود خاصی نیابد. برعکس، گاهی افزایش سرمایه از محل سود انباشته که ظاهراً پولی وارد شرکت نکرده، به همراه خبرهای خوب از طرح‌های توسعه شرکت در مجمع بوده و باعث جلب اعتماد بازار شده است. بنابراین هر افزایش سرمایه را باید جداگانه و با توجه به شرایط شرکت تحلیل کرد.

مراحل افزایش سرمایه شرکت‌ها

برای انجام هر یک از انواع افزایش سرمایه، شرکت باید مراحلی را طبق قانون طی کند. این مراحل در شرکت‌های سهامی عام بورسی تحت نظارت سازمان بورس انجام می‌شود و در شرکت‌های سهامی خاص (غیربورسی) زیر نظر اداره ثبت شرکت‌ها و مطابق قانون تجارت صورت می‌گیرد. در ادامه مراحل کلی افزایش سرمایه را مرور می‌کنیم:

1. پیشنهاد هیئت‌مدیره: ابتدا هیئت‌مدیره شرکت طرح توجیهی افزایش سرمایه را تهیه و تصویب می‌کند. این طرح شامل درصد افزایش سرمایه، روش آن (سود انباشته، آورده نقدی و ...)، علت نیاز به افزایش سرمایه و برنامه استفاده از منابع جدید (در صورت آورده نقدی) است. سپس هیئت‌مدیره رسماً پیشنهاد افزایش سرمایه را اعلام می‌کند. در شرکت‌های بورسی این اطلاعیه در سامانه کدال تحت عنوان "پیشنهاد هیئت‌مدیره به مجمع در مورد افزایش سرمایه" منتشر می‌شود.
2. گزارش بازرس قانونی و حسابرس: پس از اعلام پیشنهاد، بازرس قانونی شرکت و حسابرس مستقل، طرح توجیهی و صورت‌های مالی مرتبط را بررسی می‌کنند. آن‌ها باید اظهارنظر کنند که افزایش سرمایه پیشنهادی از نظر مالی به صلاح شرکت هست یا خیر و آیا اطلاعات و ارقام ارائه‌شده درست و قابل تأیید می‌باشند. این گزارش حسابرس نیز در سامانه کدال منتشر می‌شود (برای شرکت‌های بورسی).
3. مجوز سازمان بورس (برای شرکت‌های بورسی): شرکت‌های ثبت‌شده در سازمان بورس قبل از اجرای افزایش سرمایه نیاز به اخذ مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار دارند. سازمان بورس پس از بررسی پیشنهاد هیئت‌مدیره و گزارش حسابرس، در صورت عدم وجود مشکل، مجوز افزایش سرمایه را صادر می‌کند. اطلاعیه "صدور مجوز افزایش سرمایه" نیز روی کدال قرار می‌گیرد.
4. دعوت و برگزاری مجمع عمومی فوق‌العاده: حال که مجوزهای لازم اخذ شد، هیئت‌مدیره سهامداران را به مجمع عمومی فوق‌العاده دعوت می‌کند. دستور جلسه این مجمع تصمیم‌گیری درباره افزایش سرمایه است. برای رسمیت این مجمع، حضور دارندگان حداقل بیش از ۵۰٪ سهام شرکت ضروری است (نصاب قانونی). در مجمع، ابتدا مدیران شرکت دلایل افزایش سرمایه و جزئیات آن را تشریح می‌کنند. سپس رأی‌گیری انجام می‌شود. طبق قانون تجارت، تصمیم افزایش سرمایه وقتی معتبر است که دو سوم آرای سهامداران حاضر در جلسه به آن رأی مثبت دهند. اگر رأی لازم کسب شد، افزایش سرمایه تصویب می‌شود و هیئت‌مدیره مأمور اجرای آن می‌گردد.
5. اجرای افزایش سرمایه: پس از تصویب مجمع، اقدامات اجرایی متناسب با روش افزایش سرمایه آغاز می‌شود:
   • در افزایش سرمایه از محل سود انباشته و تجدید ارزیابی، کار اصلی ثبت حسابداری و سپس ثبت نزد اداره ثبت شرکت‌ها است. پس از تأیید ثبت، سهام جدید ناشی از افزایش سرمایه توسط سامانه سپرده‌گذاری بورس به پرتفو سهامداران اضافه می‌شود. این پروسه ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد.
   • در افزایش سرمایه از محل آورده نقدی، شرکت باید آگهی پذیره‌نویسی منتشر کند و به سهامداران اطلاع دهد که چه تعداد حق‌تقدم دارند و چگونه باید اقدام کنند. معمولاً گواهی حق‌تقدم به پورتفوی سهامداران اضافه می‌شود و فرم استفاده از حق‌تقدم نیز توسط شرکت ارائه می‌گردد. سهامداران معمولاً از طریق پرتال آنلاین کارگزاری‌ها یا واریز به حساب بانکی شرکت، مبلغ اسمی را پرداخت و حق‌تقدم‌ها را به سهم تبدیل می‌کنند. پس از پایان مهلت ۶۰ روزه پذیره‌نویسی و فروش حق‌تقدم‌های استفاده‌نشده، شرکت افزایش سرمایه را نزد مرجع ثبت شرکت‌ها ثبت می‌کند. سپس سهام جدید به پورتفوی افرادی که شرکت کرده‌اند اضافه می‌شود و سرمایه جدید شرکت رسماً شکل می‌گیرد.
   • در افزایش سرمایه به روش صرف سهام، شرکت باید اطلاعیه پذیره‌نویسی عمومی منتشر کند یا با سرمایه‌گذاران عمده مذاکره و قرارداد subscription ببندد. سهام جدید با قیمت تعیین‌شده عرضه می‌شود و پس از تکمیل فروش و دریافت وجوه، فرآیند ثبت سرمایه جدید انجام می‌گیرد. این روش هم باید در مجمع فوق‌العاده تأیید و سپس نزد ثبت شرکت‌ها ثبت شود.
6. ثبت نهایی سرمایه جدید: آخرین مرحله، ثبت تغییرات سرمایه شرکت در اداره ثبت شرکت‌ها و انتشار آگهی ثبت افزایش سرمایه است. با این کار سرمایه اسمی شرکت رسماً به میزان جدید درمی‌آید و مراحل افزایش سرمایه تکمیل می‌شود. شرکت در کدال آگهی ثبت افزایش سرمایه را منتشر می‌کند و پس از آن سهام جدید (چه سهام جایزه و چه سهام حاصل از پذیره‌نویسی) قابل معامله رسمی در بورس می‌شود.

مراحل بالا ممکن است مفصل به نظر برسد، اما در عمل بخش عمده‌ای از آن به صورت خودکار یا توسط مدیران شرکت انجام می‌شود. سهامداران معمولاً در دو نقطه درگیر می‌شوند: یکی در مجمع فوق‌العاده برای رأی دادن (که برای سهامداران خرد حضور در مجمع اختیاری است)، و دیگری در مرحله پذیره‌نویسی اگر افزایش سرمایه از آورده نقدی باشد (برای پرداخت پول یا فروش حق‌تقدم). دانستن این مراحل به شما کمک می‌کند اخبار مربوط به افزایش سرمایه شرکتتان را در سامانه کدال دنبال کنید و هیچ فرصتی را از دست ندهید.

نحوه شرکت در افزایش سرمایه (راهنمای سهامداران)

حالا ممکن است این سؤال برایتان پیش بیاید که به عنوان یک سهامدار، در مواجهه با رویداد افزایش سرمایه شرکت چه اقداماتی باید انجام دهید. در این بخش به صورت عملی راهنمایی می‌کنیم که در هر سناریو چگونه عمل کنید:

• اگر افزایش سرمایه از نوع سود انباشته یا تجدید ارزیابی است (سهام جایزه): در این حالت کار خاصی نباید انجام دهید. تنها کافی است در تاریخ برگزاری مجمع عمومی فوق‌العاده مالک سهام شرکت باشید تا مشمول سهام جایزه شوید. پس از برگزاری مجمع، نماد شرکت مدتی متوقف می‌شود و سپس با قیمت جدید بازگشایی خواهد شد. سهام جایزه معمولاً چند هفته بعد از ثبت افزایش سرمایه به طور خودکار به پرتفوی شما اضافه می‌شود. چنانچه قصد دارید بعد از مجمع سهام خود را بفروشید، توصیه شد که حداقل یک سهم را نگه دارید تا امور اداری سهام جایزه راحت‌تر انجام شود. به طور خلاصه، در افزایش سرمایه‌هایی که پولی از شما دریافت نمی‌شود، تنها باید سهامدار شرکت بمانید تا از آن بهره‌مند شوید.
• اگر افزایش سرمایه از نوع آورده نقدی و حق‌تقدم است: ابتدا باید تصمیم بگیرید که آیا می‌خواهید در این افزایش سرمایه مشارکت مالی کنید یا خیر. پس از برگزاری مجمع و تصویب افزایش سرمایه، تعدادی حق‌تقدم سهام به پرتفوی شما اضافه می‌شود (مثلاً اگر ۲۰٪ افزایش سرمایه باشد، به ازای هر ۵ سهم، ۱ حق‌تقدم خواهید داشت). اکنون شما دو راه دارید:
  1. استفاده از حق‌تقدم: اگر قصد شرکت در افزایش سرمایه را دارید، باید به ازای هر حق‌تقدم، مبلغ ۱۰۰۰ ریال (به ازای هر سهم جدید) به حساب شرکت واریز کنید. امروزه این کار به سادگی از طریق پنل کارگزاری‌ها (آنلاین) انجام می‌شود. در بخش مربوط به افزایش سرمایه می‌توانید گزینه پرداخت مبلغ حق‌تقدم را انتخاب کنید. پس از واریز پول و پایان دوره پذیره‌نویسی، حق‌تقدم‌های شما تبدیل به سهام عادی می‌شود و چند هفته بعد سهام جدید در پرتفو قابل معامله خواهد بود. با این کار، شما سهم جدید گرفته‌اید و درصد مالکیت خود را حفظ کرده‌اید.
  2. فروش حق‌تقدم: اگر نمی‌خواهید یا نمی‌توانید آورده نقدی پرداخت کنید، می‌توانید در طول دوره ۶۰ روزه، حق‌تقدم‌های خود را مثل یک سهم عادی در بازار بفروشید. برای این منظور نماد حق‌تقدم (که معمولاً با پسوند "ح" در کنار نماد اصلی مشخص می‌شود) را در پرتفوی خود مشاهده خواهید کرد. با ثبت سفارش فروش، حق‌تقدم‌های شما به خریداران منتقل می‌شود و پول حاصل از فروش پس از انجام معامله به حساب شما می‌آید. با فروش حق‌تقدم، شما در افزایش سرمایه شرکت نخواهید کرد و درصد مالکیتتان کاهش می‌یابد؛ اما در عوض ارزش حق‌تقدم را به صورت نقدی دریافت کرده‌اید که تا حدی جبران‌کننده این کاهش است.

اگر هیچ‌کدام از دو اقدام بالا را انجام ندهید، پس از پایان مهلت استفاده، حق‌تقدم‌های استفاده‌نشده شما توسط شرکت به حراج گذاشته می‌شود. وجه حاصل از این فروش (پس از کسر کارمزدها و ارزش اسمی) به حساب شما واریز خواهد شد. اما معمولاً فروش مستقیم توسط خودتان به‌صرفه‌تر است، چون می‌توانید زمان و قیمت فروش را مدیریت کنید.

• اگر افزایش سرمایه به روش صرف سهام (سلب حق‌تقدم) است: در این حالت شما حق‌تقدم مستقیمی دریافت نمی‌کنید. شرکت یا سهام جدید را به یک سرمایه‌گذار مشخص می‌فروشد یا پذیره‌نویسی عمومی می‌کند که شما هم می‌توانید در پذیره‌نویسی شرکت کنید. اگر پذیره‌نویسی عمومی باشد، معمولاً اطلاعیه آن در سامانه کدال و وبسایت شرکت منتشر می‌شود و شما می‌توانید در صورت تمایل از طریق کارگزاری در پذیره‌نویسی شرکت نمایید. اما اگر سرمایه‌گذار به‌خصوصی معرفی شود (مثلاً صندوق یا شرکت بزرگ)، شما نقشی نخواهید داشت و فقط پس از ثبت افزایش سرمایه، تعداد سهام کل شرکت بالا می‌رود و درصد مالکیت شما کمی کاهش می‌یابد. خبر خوب این است که در برخی موارد شرکت تصمیم می‌گیرد بخشی از مبلغ حاصل از صرف سهام را به صورت سهام جایزه به سهامداران فعلی بدهد. این به تصمیم مجمع بستگی دارد. بنابراین اطلاعیه‌های مرتبط با افزایش سرمایه را دنبال کنید تا اگر چنین امکانی بود از آن بهره‌مند شوید.

در هر صورت، برای اینکه در افزایش سرمایه یک شرکت سهامی عام (چه بورسی و چه غیر بورسی) مشارکت کنید، باید سهامدار آن شرکت در زمان مجمع افزایش سرمایه باشید. اگر هنوز وارد بازار بورس نشده‌اید یا کد بورسی دریافت نکرده‌اید، بد نیست بدانید این فرآیند ثبت‌نام کاملاً آنلاین و ساده است. داشتن کد معاملاتی بورس به شما امکان خرید سهام، حق‌تقدم و سایر اوراق بهادار را می‌دهد و اولین گام برای بهره‌مندی از فرصت‌های بازار سرمایه است.

نتیجه‌گیری

در این مقاله تلاش کردیم انواع روش‌های افزایش سرمایه شرکت‌ها را به زبان ساده توضیح دهیم. دیدیم که افزایش سرمایه ذاتاً چیز خوب یا بدی نیست، بلکه یک ابزار است. مهم این است که شرکت چرا و چگونه از این ابزار استفاده می‌کند. برای سهامداران، آگاهی از روش انجام افزایش سرمایه و اثرات آن بسیار مهم است. وقتی بدانید افزایش سرمایه چیست و هر روش چه تأثیری دارد، دیگر از خبر افزایش سرمایه یک شرکت دچار سردرگمی یا ترس نخواهید شد. بلکه با دید باز تصمیم می‌گیرید که آیا در آن مشارکت کنید، سهام خود را نگه دارید یا اقدام دیگری انجام دهید.

به خاطر داشته باشید که در بلندمدت، ارزش سهام شما وابسته به عملکرد واقعی شرکت است. اگر افزایش سرمایه به رشد سودآوری شرکت منجر شود، قیمت سهام نیز رشد خواهد کرد و شما بهره‌مند می‌شوید. اما اگر صرفاً یک اقدام حسابداری باشد که وضعیت بنیادی شرکت را تغییر ندهد، نباید انتظار معجزه داشته باشید. بنابراین همواره اخبار و گزارش‌های شرکت را دنبال کنید و دانش مالی خود را افزایش دهید.

حالا شما با انواع افزایش سرمایه و نکات آن آشنا شدید؛ این دانشی است که هر سرمایه‌گذار هوشمند باید داشته باشد. فرقی نمی‌کند در بورس تازه‌کار باشید یا با تجربه، شناخت این مفاهیم به شما کمک می‌کند تصمیم‌های بهتری برای دارایی‌تان بگیرید. امیدواریم مطالب ارائه‌شده برایتان مفید بوده باشد و در مسیر سرمایه‌گذاری با اعتماد به نفس بیشتری گام بردارید.

سوالات پرتکرار (FAQ)