فرق بین بورس و فرابورس – مقایسه جامع بازار اصلی و فرابورس در سرمایه‌گذاری

تصور کنید کیان و پیام دو دوست علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری هستند. کیان چند وقتی است در مورد خرید سهام شنیده و مدام اصطلاحاتی مثل بورس و فرابورس به گوشش می‌خورد. یک روز از پیام می‌پرسد: «واقعاً فرق بین بورس و فرابورس چیست؟ مگر بورس و فرابورس هر دو بازار سهام نیستند؟» پیام که خودش اوایل این سوال برایش پیش آمده بود، با لبخند پاسخ می‌دهد: «سوال خیلی خوبی پرسیدی! خیلی‌ها فرق بورس و فرابورس را دقیق نمی‌دانند.»

این گفت‌وگو نمایانگر دغدغه رایج بسیاری از افراد تازه‌کار است. اگر شما هم به دنبال سرمایه‌گذاری در بازار سهام باشید، احتمالاً برایتان سؤال شده که بورس و فرابورس چه تفاوتی دارند و هر کدام چه مزایا و معایبی دارند. در این مقاله، قدم‌به‌قدم و به زبان ساده تفاوت بورس با فرابورس را توضیح می‌دهیم تا به تمام سوالات شما پاسخ دهیم.

در ادامه، ابتدا به تعریف کوتاهی از بورس و فرابورس می‌پردازیم و سپس به صورت مقایسه‌ای بررسی می‌کنیم که این دو بازار از نظر شرایط پذیرش شرکت‌ها، شفافیت اطلاعات، ریسک سرمایه‌گذاری، حجم معاملات و نقدشوندگی چه تفاوت‌هایی با هم دارند. اگر شما هم مثل کیان کنجکاوید بدانید فرق بین بورس و فرابورس در چیست و کدام بازار برای سرمایه‌گذاری شما مناسب‌تر است، تا پایان این مقاله همراه ما باشید.

بورس و فرابورس چیست؟ (تعریف هر بازار)

برای این‌که بهتر متوجه تفاوت‌ها شویم، نخست باید بدانیم بورس چیست و فرابورس چیست. هر دوی این‌ها بازارهایی برای معامله سهام و سایر اوراق بهادار در ایران هستند، اما با ساختاری متفاوت.

بورس چیست؟

وقتی در ایران از "بورس" صحبت می‌کنیم، منظور معمولاً بورس اوراق بهادار تهران است. بورس اوراق بهادار بازاری رسمی و سازمان‌یافته برای خرید و فروش سهام شرکت‌های پذیرفته‌شده است. این بازار زیر نظر سازمان بورس و اوراق بهادار (نهاد ناظر دولتی) فعالیت می‌کند و شرکت‌هایی در آن حضور دارند که شرایط و استانداردهای مالی مشخصی را احراز کرده‌اند. بورس تهران از سال ۱۳۴۶ فعالیت خود را آغاز کرده و شرکت‌های بزرگ و مطرحی مانند بانک‌ها، پتروشیمی‌ها، فولاد‌سازی‌ها و... در آن فهرست شده‌اند. ورود شرکت‌ها به بورس دشوار است و باید دارای سابقه مالی قابل‌قبول، سودآوری مستمر و حداقل سرمایه ثبت‌شده قابل توجه باشند. به طور خلاصه، بورس بازار اصلی سهام در ایران است که شرکت‌های معتبرتر و بزرگ‌تر در آن معامله می‌شوند.

از دید سرمایه‌گذاران خرد، بورس بازاری است که امکان مشارکت در پروژه‌های بزرگ اقتصادی را برای عموم مردم فراهم می‌کند. وقتی شما سهم یک شرکت بورسی را می‌خرید، در واقع مالک بخشی از آن شرکت می‌شوید و در سود و زیان آن سهیم هستید. بورس با هدایت پس‌اندازهای مردم به سمت صنایع مختلف، به تأمین مالی طرح‌های بزرگ کمک می‌کند. معامله در بورس تحت قوانین منسجم، شفافیت بالای اطلاعات و نظارت دقیق انجام می‌شود. بنابراین بورس فضایی نسبتاً امن‌تر و قانونمندتر برای خرید و فروش سهام محسوب می‌شود.

فرابورس چیست؟

حال ببینیم فرابورس چیست. فرابورس ایران (که گاهی به اختصار فقط "فرابورس" گفته می‌شود) یک بازار سرمایه موازی بورس است که در سال ۱۳۸۷ تأسیس شده است. فرابورس نیز زیر نظر همان سازمان بورس فعالیت می‌کند و چارچوب معاملات آن شبیه بورس است؛ یعنی سهام شرکت‌ها و اوراق بهادار در یک بستر الکترونیکی و شفاف معامله می‌شوند. تفاوت اصلی فرابورس با بورس در شرایط ورود شرکت‌ها به این بازار است. بسیاری از شرکت‌های کوچکتر یا نوپا که شرایط پذیرش در بورس را نداشتند، برای این‌که از مزایای بازار سرمایه محروم نمانند، به بازار فرابورس راه یافته‌اند. به بیان ساده، فرابورس بازاری است با قوانین ساده‌تر و پذیرش آسان‌تر که شرکت‌های جوان‌تر، کوچک‌تر یا دارای ریسک بالاتر می‌توانند در آن وارد شوند.

با وجود آسان‌تر بودن شرایط، فرابورس همچنان یک بازار رسمی و تحت نظارت است. شرکت‌هایی که وارد فرابورس می‌شوند، از مزایایی همچون تأمین مالی ارزان، افزایش نقدشوندگی سهام، معافیت‌های مالیاتی و امکان وثیقه‌گذاری سهام برای دریافت وام بانکی بهره‌مند می‌شوند (مشابه شرکت‌های بورسی). ساختار کلی فرابورس شباهت زیادی به بورس دارد؛ مثلاً ساعت معاملات یکی است و شما به عنوان سرمایه‌گذار برای خرید سهام فرابورس، نیاز به همان کد بورسی و کارگزاری دارید که برای سهام بورس استفاده می‌کنید. پس از منظر یک سهامدار خرد، معامله کردن در فرابورس تفاوت فنی خاصی با بورس ندارد و از طریق ثبت‌نام در بورس و دریافت کد معاملاتی می‌توانید به هر دو بازار دسترسی داشته باشید.

بطور خلاصه، بورس و فرابورس هر دو جزو بازارهای رسمی سرمایه در ایران هستند. بورس بازار اصلی با شرکت‌های بزرگ‌تر و قوانین سختگیرانه‌تر و فرابورس بازار مکمل با شرایط پذیرش ساده‌تر برای شرکت‌های کوچک‌تر است. اکنون که تعریف هر دو بازار را دانستیم، در ادامه به جنبه‌های مختلف تفاوت بورس و فرابورس می‌پردازیم.

تفاوت بورس و فرابورس در شرایط پذیرش شرکت‌ها

مهم‌ترین تفاوت بورس و فرابورس در شرایط پذیرش و فهرست شدن شرکت‌ها در این بازارها است. بورس تهران برای حفاظت از اعتبار بازار خود، معیارهای سخت‌گیرانه‌ای جهت ورود شرکت‌ها تعیین کرده است. در مقابل، فرابورس با معیارهای منعطف‌تر راه را برای حضور شرکت‌های بیشتری هموار کرده تا آنها هم امکان تأمین مالی و معامله سهام داشته باشند. در این بخش شرایط ورود شرکت‌ها به بورس و فرابورس را مقایسه می‌کنیم.

• سابقه فعالیت و سودآوری شرکت: برای ورود به بورس، یک شرکت باید چند سال سابقه فعالیت قابل قبول داشته و طی چند دوره مالی اخیر سودآور بوده باشد. به عنوان مثال، شرکت‌های متقاضی ورود به تابلوی اصلی بورس باید حداقل ۳ سال پیاپی سود خالص داشته باشند و هیچ زیان انباشته‌ای در صورت‌های مالی خود نشان ندهند. همچنین ثبات نسبی درآمد و چشم‌انداز روشنی از ادامه سودآوری شرکت مورد نظر است. در فرابورس اما سخت‌گیری کمتری وجود دارد. شرکت‌هایی که فقط ۱ سال از تأسیسشان گذشته و حتی ممکن است هنوز به سوددهی مستمر نرسیده باشند، می‌توانند پذیرش شوند. در واقع در فرابورس شرکت‌های زیان‌ده هم امکان پذیرش دارند (به خصوص در بازارهای پایین‌تر فرابورس که جلوتر توضیح می‌دهیم). بنابراین الزامات سودآوری اولیه در بورس بسیار جدی‌تر است.
• سرمایه ثبت‌شده شرکت: میزان سرمایه شرکت یکی از شاخص‌های مهم پذیرش در بورس است. شرکت‌هایی که می‌خواهند وارد بورس شوند باید سرمایه نسبتاً بالایی داشته باشند. برای مثال، حداقل سرمایه لازم برای شرکت‌های تابلوی اصلی بازار اول بورس ۱۰۰۰ میلیارد ریال (۱۰۰ میلیارد تومان) تعیین شده است و برای تابلوهای فرعی بازار اول اندکی کمتر (مثلاً ۵۰۰ میلیارد ریال). این ارقام نشان می‌دهد فقط شرکت‌های بزرگ می‌توانند وارد بورس شوند. در فرابورس حداقل سرمایه مورد نیاز بسیار کمتر است؛ شرکت‌های کوچک با سرمایه حتی ۱۰ میلیارد ریال (۱ میلیارد تومان) نیز می‌توانند در بازار دوم فرابورس پذیرفته شوند. به طور کلی، بورس خانه شرکت‌های بزرگ و متوسط است، در حالی که فرابورس به شرکت‌های کوچک هم خوش‌آمد می‌گوید.
• درصد سهام شناور آزاد و تعداد سهامداران: در بورس تهران تأکید می‌شود که شرکت باید درصد معینی از سهام خود را به عموم عرضه کرده باشد و تعداد کافی سهامدار داشته باشد تا معاملات سهم روان باشد. مثلاً شرکت‌های بورس باید حداقل ۲۰٪ سهام شناور آزاد (در دست مردم) داشته باشند و تعداد سهامداران‌شان دست‌کم به چند صد نفر برسد (برای تابلو اصلی بازار اول بورس حداقل ۱۰۰۰ سهامدار ذکر شده است). این الزامات به خاطر افزایش نقدشوندگی و جلوگیری از دستکاری قیمت توسط عده‌ای محدود است. در فرابورس شرایط آسان‌تر است: حداقل سهام شناور آزاد ۵٪ نیز قابل قبول بوده و تعداد سهامداران مورد نیاز کمتر (گاهی حدود ۱۰۰ نفر) است. بنابراین شرکت‌هایی با جمع کوچک‌تری از سهامداران هم می‌توانند در فرابورس عرضه شوند.
• شفافیت و کیفیت گزارش‌دهی مالی: بورس از شرکت‌های پذیرفته‌شده انتظار دارد شفافیت مالی بالایی داشته باشند و سیستم‌های حسابداری و کنترل داخلی قوی برقرار کنند. صورت‌های مالی سالانه و دوره‌ای شرکت‌های بورسی نباید ابهام یا موارد مردود حسابرسی داشته باشد. به عبارت دیگر گزارش‌های حسابرس مستقل درباره صورت‌های مالی شرکت بورس باید مطلوب باشد و اگر حسابرس اظهار نظر «مردود» یا «عدم‌اظهار نظر» بدهد، آن شرکت اصولاً در بورس پذیرش نخواهد شد. همچنین اعضای هیئت‌مدیره و مدیرعامل نباید سوءسابقه مالی جدی داشته باشند. در فرابورس سخت‌گیری کمتر است، مثلاً اگر شرکت حسابرس معتمد سازمان نداشته باشد می‌تواند بعد از پذیرش، حسابرس خود را تغییر دهد. یا اگر صورت‌های مالی مشکلاتی داشته، در بازارهای پایین‌تر فرابورس امکان پذیرش وجود دارد. به طور خلاصه شفافیت اطلاعاتی و کنترل‌های قانونی در شرکت‌های بورسی بالاتر از فرابورسی است.
• سایر الزامات: بورس برای پذیرش شرکت‌ها معیارهای دیگری نیز در نظر می‌گیرد، از جمله نسبت حداقل حقوق صاحبان سهام به کل دارایی‌ها (مثلاً ۳۰٪ در تابلو اصلی)، عدم وجود دعاوی حقوقی با اهمیت علیه شرکت، الزام به انتخاب حسابرس از میان حسابرسان معتمد سازمان و ... . در فرابورس بخش زیادی از این الزامات یا وجود ندارند یا با استاندارد پایین‌تری پذیرفته می‌شوند. به عنوان نمونه، در بازار دوم فرابورس که منعطف‌ترین قسمت است، شرکت می‌تواند حسابرس فعلی‌اش معتمد سازمان نباشد (به شرط اینکه پس از پذیرش نسبت به تغییر آن اقدام کند) و یا ممکن است شرکت تازه تأسیس باشد و سابقه طولانی نداشته باشد. در واقع فلسفه فرابورس این است که شرکت‌های بیشتری امکان حضور در بازار سرمایه را پیدا کنند، حتی اگر شرایط ایده‌آل بورس را نداشته باشند.

برای روشن‌تر شدن این تفاوت‌ها، جدول زیر مقایسه مختصری بین الزامات پذیرش در بورس و فرابورس ارائه می‌دهد:

همان‌طور که مشاهده می‌کنید، بورس شروط سنگین‌تری دارد و بنابراین شرکت‌هایی که وارد بورس می‌شوند از فیلترهای سختی عبور کرده‌اند. این موضوع به سرمایه‌گذار اطمینان نسبی می‌دهد که شرکت‌های بورسی از حداقل‌های سلامت مالی و اندازه مناسب برخوردارند. در مقابل فرابورس با شروط آسان‌تر، پذیرای شرکت‌هایی است که شاید هنوز به سودآوری پایدار نرسیده‌اند یا اندازه کوچکی دارند اما فرصت رشد و تامین مالی را پیدا می‌کنند. این مهم‌ترین فرق بورس و فرابورس از دیدگاه ساختاری است.

ساختار بازارها و تابلوهای معاملاتی در بورس و فرابورس

بورس و فرابورس هر دو به بخش‌ها یا بازارهای داخلی تقسیم می‌شوند که هر یک تابلوهای معاملاتی خاص خود را دارند. دانستن این ساختار به شما کمک می‌کند بهتر تفاوت‌ها را درک کنید، زیرا حتی داخل خود بورس یا فرابورس نیز بازارهای متعدد با شرایط متفاوت وجود دارد.

تابلوهای بازار در بورس تهران

بورس تهران به طور کلی دو بازار دارد: بازار اول و بازار دوم. بیشتر شرکت‌های بزرگ‌تر و معتبرتر در بازار اول فهرست می‌شوند و شرکت‌هایی که شرایط کمتری را احراز کرده‌اند در بازار دوم قرار می‌گیرند. علاوه بر این، بازار اول بورس خود به دو تابلوی معاملاتی تقسیم می‌شود: تابلوی اصلی و تابلوی فرعی. تابلوی اصلی بازار اول بورس جایگاه برترین شرکت‌ها از نظر معیارهای بورس است. مثلاً شرکت‌های تابلو اصلی بازار اول باید سرمایه بالاتر، سودآوری طولانی‌تر و سهام شناور بیشتری داشته باشند (همانطور که در بخش قبل گفتیم). شرکت‌هایی که شرایطشان کمی پایین‌تر باشد اما هنوز در سطح بازار اول هستند در تابلو فرعی بازار اول پذیرش می‌شوند. بازار دوم بورس معمولاً شامل شرکت‌های متوسط است که نتوانسته‌اند امتیازات لازم برای بازار اول را کسب کنند؛ این شرکت‌ها ممکن است تازه‌واردتر یا دارای نقدشوندگی و سرمایه کمتر باشند.

به عنوان یک سرمایه‌گذار، هنگامی که به سایت TSETMC (سامانه معاملات آنلاین) یا تابلو بورس نگاه می‌کنید، معمولاً در کنار نام هر نماد بورسی مشخص شده که در کدام بازار و تابلو پذیرفته شده است (مثلاً "بازار اول - تابلو اصلی" یا "بازار دوم"). این اطلاعات نشان می‌دهد آن سهم از نظر اعتبار و اندازه در چه سطحی قرار دارد. شرکت‌های تابلوی اصلی بازار اول بورس بیشترین اعتبار را دارند و شرکت‌های بازار دوم بورس در مرتبه بعدی هستند.

تابلوهای بازار در فرابورس ایران

فرابورس ایران ساختاری چندپاره‌تر دارد و برای پوشش انواع شرکت‌ها، به چند بازار مختلف تقسیم شده است. طبق آخرین ساختار (از اوایل دهه ۱۴۰۰)، بازارهای فرابورس عبارتند از:

• بازار اول فرابورس: پذیرای شرکت‌هایی با شرایط نسبتاً مناسب که سودآوری یا ثبات بهتری دارند (اما هنوز به حد بورس نرسیده‌اند). مثلا حداقل سرمایه ۱۰ میلیارد ریال و حداقل سهام شناور ۱۰٪ نیاز دارد. شرکت‌های بازار اول فرابورس معمولاً یک قدم تا ورود به بورس فاصله دارند و از لحاظ اعتبار بالاترین سطح در فرابورس هستند.
• بازار دوم فرابورس: شامل شرکت‌های کوچکتر یا تازه‌تری است که شرایط منعطف‌تری برای ورود دارند. همان‌طور که دیدیم، در بازار دوم فرابورس شرکت زیان‌ده یا نوپا هم می‌تواند حضور داشته باشد (تنها ۱ سال از تأسیس گذشته باشد کافیست). این بازار در واقع آسان‌گیرترین بخش اصلی فرابورس است و شرکت‌ها بعداً با رشد خود می‌توانند به بازار اول یا حتی بورس ارتقا یابند.
• بازار سوم (بازار عرضه): محلی برای عرضه یکجای سهام شرکت‌هایی است که هنوز در هیچ‌یک از بازارهای بورس یا فرابورس پذیرش نشده‌اند. گاهی اوقات شرکت‌ها ابتدا از طریق بازار سوم فرابورس، سهامشان به طور موقت عرضه می‌شود تا در آینده شاید وارد بازارهای اصلی شوند.
• بازار پایه: این بخش پایین‌ترین سطح بازار سرمایه است که در فرابورس مدیریت می‌شود. بازار پایه فرابورس برای شرکت‌هایی طراحی شده که الزامات هیچ‌کدام از بازارهای بالا (بورس، بازار اول و دوم فرابورس) را تامین نکرده‌اند، ولی به هر حال مشمول مقررات سازمان بورس هستند و ثبت شده‌اند. ورود به بازار پایه ساده‌ترین شرایط را دارد، اما معاملات در آن با محدودیت‌ها و ریسک‌های بیشتری همراه است. به طور تاریخی، بازار پایه قبلاً سه دسته تابلوی الف، ب، ج داشت که بعدها برای ساماندهی بیشتر تغییر نام دادند به تابلوی زرد، نارنجی و قرمز. این تابلوهای رنگی بازار پایه هر کدام مقررات خاصی از نظر دامنه نوسان قیمت و سطح ریسک شرکت‌ها دارند:
  • تابلو زرد: متعادل‌ترین دسته در بازار پایه است با دامنه نوسان ۳٪ در روز (قیمت سهم در روز حداکثر ۳٪ بالا یا پایین می‌شود). شرکت‌های تابلو زرد باید حداقل یک صورت مالی حسابرسی‌شده ارائه کرده باشند و نسبت به دو تابلو دیگر اطلاعات شفافتری دارند.
  • تابلو نارنجی: ریسکی‌تر از زرد، با دامنه نوسان ۲٪ در روز. شرکت‌هایی که شفافیت کمتری داشته یا در ارائه اطلاعات تأخیر کرده‌اند به این تابلو می‌روند.
  • تابلو قرمز: پرریسک‌ترین سطح بازار پایه با دامنه نوسان فقط ۱٪ در روز. شرکت‌هایی در تابلو قرمز قرار می‌گیرند که وضعیت مناسبی ندارند (مثلاً احتمال ورشکستگی یا انحلال آن‌ها مطرح شده یا به مدت طولانی اطلاعات مالی ارائه نکرده‌اند).

به این ترتیب، ساختار فرابورس بسیار لایه‌بندی‌شده است تا هر شرکت بنا به درجه اعتبار و شفافیت خود، در طبقه مناسبی معامله شود. اگر بخواهیم جمع‌بندی کنیم: هرچه وضعیت یک شرکت بهتر و ریسک آن کمتر باشد، در بازار بالاتری قرار می‌گیرد (بورس یا بازار اول فرابورس)، و هرچه عدم شفافیت یا ریسک بیشتر باشد، به بازارهای پایین‌تر مثل پایه (تابلوهای نارنجی و قرمز) می‌رود. پس فرق بورس و فرابورس تنها در وجود همین بازارهای متعدد نیست، بلکه داخل خود فرابورس نیز تفاوت‌های زیادی بین سطوح مختلف وجود دارد.

برای شما به عنوان سهامدار دانستن این نکته مهم است: وقتی نمادی را می‌بینید که در بازار پایه فرابورس (مثلاً تابلو نارنجی یا قرمز) معامله می‌شود، باید بدانید که آن شرکت بسیار پرریسک‌تر از شرکتی است که در تابلوی اصلی بورس تهران معامله می‌شود. این لزوماً به معنی بد یا خوب بودن سرمایه‌گذاری نیست، بلکه به معنی میزان ریسک و شفافیت متفاوت است که باید متناسب با آن تصمیم بگیرید.

تفاوت بورس و فرابورس از نظر شفافیت و نظارت

یکی دیگر از محورهای تفاوت بین بورس و فرابورس، میزان شفافیت اطلاعات و نظارت بر شرکت‌ها است. البته توجه داشته باشید که هر دو بازار تحت نظارت کامل قانونی قرار دارند؛ یعنی سازمان بورس و اوراق بهادار بر عملکرد ناشران (شرکت‌های بورسی و فرابورسی) نظارت می‌کند و همه شرکت‌های پذیرفته‌شده (چه در بورس و چه در فرابورس) ملزم به ارائه اطلاعات مالی به صورت دوره‌ای در سامانه کدال هستند. با این حال، به دلیل تفاوت در سختگیری شرایط پذیرش، عملاً سطح شفافیت شرکت‌های بورسی در میانگین بالاتر از شرکت‌های فرابورسی است.

در بورس تهران شرکت‌ها موظفند گزارش‌های مالی فصلی، شش‌ماهه و سالانه خود را به موقع منتشر کنند. هرگونه رویداد مهم (مانند تغییرات سود پیش‌بینی‌شده، قراردادهای مهم، افزایش سرمایه و ...) باید فوراً افشا شود. عدم رعایت این موارد می‌تواند منجر به توقف نماد شرکت یا حتی اخراج آن از بورس شود. همچنین شرکت‌های بورس به خاطر سهامداران بیشتر و توجه رسانه‌ها، زیر ذره‌بین تحلیل‌گران قرار دارند و کوچک‌ترین تخلف یا پنهان‌کاری دیر یا زود برملا خواهد شد. بنابراین شرکت‌های بورسی معمولاً شفافیت اطلاعاتی بیشتری دارند.

در فرابورس نیز همین قوانین افشا و گزارش‌دهی برقرار است، اما در عمل بسیاری از شرکت‌های فرابورسی (مخصوصاً در بازار پایه) جوان یا کوچک هستند و شاید سیستم گزارش‌دهی آنها هنوز به پختگی شرکت‌های بزرگ نرسیده باشد. برای مثال، برخی شرکت‌های بازار پایه سابقه تأخیر در ارائه گزارش یا عدم انتشار منظم اطلاعات را داشته‌اند؛ به همین دلیل قوانین جدیدی وضع شد تا این شرکت‌ها در دسته‌های نارنجی و قرمز قرار بگیرند و محدودیت‌هایی (مثل دامنه نوسان کمتر) برایشان اعمال شود. در نتیجه، از نظر نظارت و شفافیت قانونی تفاوت زیادی نیست اما خروجی عملی آن برای سرمایه‌گذار، شفافیت بالاتر بورس نسبت به فرابورس است.

همچنین نکته دیگر سطح تحلیل و پوشش اطلاعات است. شرکت‌های بزرگ بورسی معمولاً توسط کارشناسان و موسسات تحلیلی زیر نظر هستند؛ گزارش تحلیلی، پیش‌بینی سود و اخبار پیرامون آنها فراوان است. ولی بسیاری از شرکت‌های فرابورسی (خصوصاً شرکت‌های کوچک بازار پایه) ممکن است اصلاً تحلیلگری دنبال وضعیتشان نباشد و اطلاعات کمتری در موردشان در دسترس عموم باشد. این نیز نوعی عدم شفافیت اطلاعاتی از دید سرمایه‌گذار محسوب می‌شود. بنابراین وقتی سهام فرابورس می‌خرید، شاید خودتان بیشتر نیاز به جستجو و تحلیل داشته باشید؛ در حالی‌که برای شرکت‌های بزرگ بورسی اطلاعات تحلیلی آماده‌تری در رسانه‌ها یافت می‌شود.

خلاصه این بخش اینکه هر دو بازار قوانین شفافیت دارند اما بورس به جهت سختگیری‌های خود، استاندارد شفافیت بالاتری را تضمین می‌کند؛ در فرابورس باید دقت کنید کدام بازار یا تابلوست و بر اساس آن انتظار شفافیت داشته باشید.

تفاوت بورس و فرابورس از نظر ریسک و بازده سرمایه‌گذاری

حال از دید یک سرمایه‌گذار فردی، شاید مهم‌ترین سؤال این باشد: سرمایه‌گذاری در بورس بهتر است یا فرابورس؟ کدام‌یک ریسک کمتر یا سود بیشتری دارند؟ پاسخ قطعی به این سؤال دشوار است اما می‌توانیم چند نکته کلی را بیان کنیم.

به طور کلی، سهام شرکت‌های فرابورسی (به ویژه بازارهای پایین‌تر فرابورس) به دلیل ماهیت شرکت‌های کوچک‌تر و تازه‌تر، ریسک بالاتری دارند. چرا؟ چون این شرکت‌ها ممکن است سودآوری پایدار نداشته باشند، اطلاعات مالی آنها کمتر قابل پیش‌بینی است، نوسانات قیمت سهامشان شدیدتر است و احتمال شکست یا مشکلات اساسی در کسب‌وکارشان بیشتر از شرکت‌های باسابقه بورسی است. برای نمونه، فرض کنید شرکت الف که تازه تأسیس است و هنوز زیان‌ده می‌باشد در بازار دوم فرابورس پذیرش شده؛ طبیعی است که آینده این شرکت نامعلوم‌تر بوده و ریسک سرمایه‌گذاری در آن بیشتر است. البته همین ریسک بالا پتانسیل بازده بیشتر را هم به همراه دارد؛ اگر آن شرکت موفق شود رشد کند، ممکن است قیمت سهامش چندین برابر شود و سود زیادی نصیب سهامداران کند. بنابراین ریسک و بازده در فرابورس بالقوه بالاتر است (قاعده ریسک/بازده).

در بورس تهران اغلب شرکت‌ها بزرگ و پرسابقه‌اند. این بدان معناست که بسیاری از آنها در صنایع جاافتاده فعالیت می‌کنند (مثل پتروشیمی، بانکداری، فلزات) و رشد درآمدشان شاید به اندازه استارت‌آپ‌های کوچک تند نباشد، اما ثبات و قابل پیش‌بینی بودن بیشتری دارند. سهام این شرکت‌ها معمولاً نوسان خیلی غافلگیرکننده‌ای ندارد (البته بازار سهام همیشه دارای ریسک است، اما قیاساً می‌گوییم). برای مثال، سهام یک بانک بزرگ بورسی شاید هر سال درصد مشخصی رشد یا افت کند و کمتر پیش می‌آید که ظرف مدت کوتاهی قیمتش چند برابر یا نزدیک صفر شود. در مقابل، سهم یک شرکت فرابورسی کوچک ممکن است طی یک سال ۲۰۰٪ رشد کند یا برعکس نصف شود. پس اگر به دنبال سرمایه‌گذاری کم‌ریسک‌تر هستید، شرکت‌های معتبر بورسی گزینه مطمئن‌تری هستند و اگر ریسک‌پذیر هستید، در میان سهام فرابورس می‌توانید گزینه‌های جسورانه‌تری بیابید.

نکته مهم این است که ریسک سرمایه‌گذاری فقط تابع بورس یا فرابورس بودن نیست. داخل بورس هم شرکت‌هایی هستند که عملکرد خوبی ندارند و سهامشان پرریسک شده، یا برعکس در فرابورس شرکت‌های ارزشمند و رو به رشدی پیدا می‌شوند که اتفاقاً سرمایه‌گذاری عالی از آب درمی‌آیند. بنابراین شما باید مورد به مورد هر سهم را ارزیابی کنید. اما در یک نگاه کلان، میانگین سطح ریسک پرتفوی فرابورس از پرتفوی بورس بالاتر است. از سوی دیگر میانگین بازده تاریخی فرابورس نیز گاهی بالاتر بوده (چون شرکت‌های کوچک در دوران رونق رشدهای چندبرابری کرده‌اند). در نهایت، توصیه کارشناسان این است که پرونده ریسک خود را با ترکیبی متعادل از سهام بورس و فرابورس تنظیم کنید؛ نه کاملاً محافظه‌کارانه فقط بورس، نه کاملاً تهاجمی فقط فرابورس.

تفاوت بورس و فرابورس از نظر حجم معاملات و نقدشوندگی

نقدشوندگی یعنی این‌که چقدر راحت می‌توانید سهمی را بخرید یا بفروشید بدون اینکه قیمت خیلی تغییر کند. یکی از مزایای اصلی بورس‌های بزرگ دنیا نقدشوندگی بالای آنهاست؛ یعنی همیشه خریدار و فروشنده کافی برای سهام وجود دارد. در بازار سرمایه ایران نیز نقدشوندگی یک فاکتور مهم است که بین بورس و فرابورس تفاوت‌هایی دارد.

در بورس تهران به خاطر حضور شرکت‌های بزرگ و معروف، حجم معاملات روزانه بالا است. برای مثال، سهام شرکت‌های بزرگی مثل فولاد مبارکه، پتروشیمی خلیج فارس یا بانک ملت روزانه ده‌ها میلیون برگ سهم معامله می‌شوند و میلیاردها تومان نقدینگی در این نمادها جریان دارد. این حجم بالای معاملات به این معناست که اگر شما بخواهید مثلاً ۱۰۰ هزار سهم از فولاد بخرید یا بفروشید، معمولاً در همان لحظه خریداران/فروشندگان کافی در بازار هستند و معامله شما به سرعت انجام می‌شود. نقدشوندگی در بورس به طور کلی بیشتر است چون فعالان بازار تمایل بیشتری به معامله سهام بورسی دارند و صندوق‌های سرمایه‌گذاری بزرگ نیز عمدتاً در سهام بورسی حضور پررنگ دارند.

در فرابورس وضعیت یکدست نیست. برخی شرکت‌های فرابورسی که بزرگ شده‌اند یا بنیادی قوی دارند (مثل برخی شرکت‌های دارویی یا صنعتی در بازار اول فرابورس)، حجم معاملات خوبی دارند و سهامشان تقریباً به اندازه شرکت‌های بورسی شناور و نقدشونده است. اما بسیاری از نمادهای فرابورس، خصوصاً در بازار پایه یا شرکت‌های کوچک بازار دوم، حجم معاملات کمی دارند. مثلاً ممکن است سهم شرکت X در بازار پایه تنها هفته‌ای چند هزار سهم معامله شود یا بعضی روزها اصلاً معامله‌ای نداشته باشد. روشن است که چنین سهامی نقدشوندگی پایینی دارد؛ اگر شما مقدار زیادی از آن سهم بخرید، شاید هنگام فروش با کمبود خریدار مواجه شوید و ناچار شوید روی قیمت خیلی پایین‌تر بفروشید یا مدت‌ها در صف فروش بمانید.

علت این نقدشوندگی کمتر آن است که سهامداران احتیاط بیشتری در مورد شرکت‌های گمنام یا پرریسک فرابورسی به خرج می‌دهند. همچنین محدودیت‌های دامنه نوسان در بازار پایه (مثلاً ۱٪ یا ۲٪) باعث می‌شود سفته‌بازان بزرگ کمتر جذب این بازار شوند و حجم پول کمتری در جریان باشد. نتیجه این است که بورس از نظر حجم معاملات روزانه و سهولت معامله، یک سر و گردن بالاتر از فرابورس است. بر اساس آمارها، عمده ارزش معاملات بازار سهام ایران مربوط به شرکت‌های بورسی است و فرابورس سهم کوچک‌تری در گردش نقدینگی دارد (البته سهم دقیق در زمان‌های مختلف تغییر می‌کند).

بنابراین اگر نقدشوندگی سریع سرمایه برای شما مهم است (مثلاً می‌خواهید هر زمان اراده کردید ظرف همان روز سهامتان را نقد کنید)، سهام شرکت‌های بزرگ بورسی انتخاب بهتری هستند. اما اگر افق سرمایه‌گذاری بلندمدت دارید و با گیر افتادن موقت در یک سهم کوچک مشکل ندارید، می‌توانید به سراغ سهام فرابورسی کمترمعامله‌شده هم بروید.

در کل، توصیه می‌شود همیشه قبل از خرید یک سهم به میانگین حجم معاملات روزانه آن نگاه کنید. اگر آن حجم با میزان سرمایه شما تناسب ندارد (مثلاً می‌خواهید ۱۰ میلیون تومان سهام بخرید ولی سهم موردنظر روزانه فقط ۲ میلیون تومان معامله می‌شود)، در نقد کردن دارایی‌تان ممکن است به مشکل بخورید.

بورس بهتر است یا فرابورس؟ کدام را برای سرمایه‌گذاری انتخاب کنیم؟

تا اینجا جنبه‌های مختلف تفاوت بورس و فرابورس را بررسی کردیم. احتمالاً اکنون این سؤال در ذهن شماست که بالاخره سرمایه‌گذاری در کدام بازار بهتر است؟ پاسخ کوتاه این است: هر دو می‌توانند خوب باشند، بستگی به استراتژی و ریسک‌پذیری شما دارد. بورس و فرابورس رقیب یکدیگر نیستند، بلکه مکمل هم هستند. وجود هر دو بازار باعث شده که طیف گسترده‌تری از شرکت‌ها امکان حضور در بازار سرمایه را داشته باشند و شما به عنوان سرمایه‌گذار گزینه‌های متنوع‌تری برای انتخاب داشته باشید.

اگر شما فردی محتاط و تازه‌کار هستید، معمولاً توصیه می‌شود کار خود را از شرکت‌های معتبر بورسی آغاز کنید. سرمایه‌گذاری روی سهام شرکت‌های بزرگ بورس (که سابقه طولانی، شفافیت بالا و نقدشوندگی خوبی دارند) ریسک کمتری دارد و برای یادگیری بازار مناسب‌تر است. برای مثال، خرید سهام یک شرکت بورسی شناخته‌شده مثل یک شرکت پتروشیمی بزرگ یا یک بانک، شبیه حرکت در یک جاده اصلی و مطمئن است. نوسانات و ریسک هست اما احتمال سورپرایزهای خیلی عجیب کمتر است.

اما اگر شما دنبال فرصت‌های رشد بزرگ و بازده‌های بیشتر هستید و از ریسک بالاتر نمی‌ترسید، می‌توانید نیم‌نگاهی به سهام فرابورسی داشته باشید. به ویژه شرکت‌های بازار اول فرابورس که شرایط قابل قبولی دارند اما هنوز جوان‌تر و کوچک‌ترند، بعضاً پتانسیل رشدی خوبی در بلندمدت دارند. یا حتی برای افراد بسیار ریسک‌پذیر، سرمایه‌گذاری مختصر در برخی سهام بازار پایه (تابلوهای زرد) می‌تواند با قبول ریسک زیاد، سودهای قابل توجهی ایجاد کند. البته تأکید می‌کنیم که این کار نیازمند دانش تحلیلی و پیگیری دقیق اخبار شرکت است؛ چون همان‌طور که گفته شد، سهام فرابورسی ریسک اطلاعاتی بالاتری دارند.

نکته خوشحال‌کننده این است که شما مجبور نیستید فقط یکی از این بازارها را انتخاب کنید. با داشتن یک کد بورسی و حساب در کارگزاری، به صورت همزمان می‌توانید سهام‌ بورس و فرابورس را معامله کنید. بنابراین بهترین رویکرد می‌تواند ترکیب کردن باشد: مثلاً ۷۰٪ سرمایه‌تان را به سهام بورسی مطمئن و ۳۰٪ را به سهام فرابورسی در حال رشد اختصاص دهید (این یک مثال است و هرکس بسته به شرایط خود می‌تواند نسبت متفاوتی در نظر بگیرد). این ترکیب کمک می‌کند که هم از امنیت نسبی بورس بهره‌مند شوید و هم از فرصت‌های رشد فرابورس جا نمانید.

همچنین خوب است بدانید که مسیر حرکت شرکت‌ها می‌تواند بین این دو بازار باشد. یعنی ممکن است یک شرکت فرابورسی موفق با گذشت زمان رشد کند، معیارهای بورس را به دست آورد و از فرابورس به بورس ارتقا پیدا کند. چنین مواردی در سال‌های گذشته چندین بار رخ داده است. برعکس، اگر شرکتی در بورس دچار افت شدید عملکرد شود و شرایط بورس را از دست بدهد، ممکن است به فرابورس منتقل یا تنزل یابد. بنابراین بورس و فرابورس دو جزیره جدا از هم نیستند؛ آنها ارتباط دارند و شرکت‌ها بر حسب عملکردشان بین این دو جابجا می‌شوند. برای شما، پیگیری این تغییرات می‌تواند فرصت‌ساز باشد؛ چون مثلاً شرکت در حال انتقال به بورس، احتمالاً توجه سرمایه‌گذاران بیشتری را جلب خواهد کرد.

در نهایت، انتخاب بورس یا فرابورس بستگی به اهداف شما دارد. اگر هدف شما کسب بازده معقول با حداقل ریسک است، تمرکز بر بورس بهتر خواهد بود. اگر هدف شما کسب سودهای بزرگ‌تر است و توان پذیرش نوسانات شدید را دارید، در فرابورس می‌توانید گزینه‌های مناسبی بیابید. فراموش نکنید که چه بورس و چه فرابورس، آموزش و تحلیل کلید موفقیت است. صرف اینکه سهمی در بورس است تضمین سود نمی‌دهد و همین‌طور صرف فرابورسی بودن سهمی به معنی بد بودن آن نیست. پیش از سرمایه‌گذاری در هر سهم، وضعیت مالی شرکت، صنعت مربوطه، گزارش‌های کدال و سابقه قیمتی آن را بررسی کنید.

نتیجه‌گیری

در این مقاله دیدیم که فرق بین بورس و فرابورس چیست و چرا دو بازار مجزا در کنار هم ایجاد شده‌اند. بورس اوراق بهادار تهران بازار قدیمی‌تر و اصلی سهام است که شرکت‌های بزرگ و دارای شرایط مالی مناسب در آن لیست می‌شوند. در مقابل، فرابورس ایران یک بازار مکمل است که با مقررات ساده‌تر، امکان حضور شرکت‌های کوچک‌تر و نوپا را فراهم کرده است. از نظر شرایط پذیرش، بورس سختگیر و فرابورس منعطف است؛ از نظر شفافیت و اعتبار، شرکت‌های بورسی متوسط کیفیت بالاتری دارند؛ از نظر ریسک و بازده، سهام فرابورسی پتانسیل رشد و ریسک بیشتری دارند؛ و از نظر حجم معاملات و نقدشوندگی، بورس فعال‌تر و روان‌تر است.

برای سرمایه‌گذاران خرد، دانستن این تفاوت‌ها کمک می‌کند تصمیم‌های بهتری بگیرند و ترکیب سبد سهام خود را هوشمندانه‌تر انتخاب کنند. هر دو بازار فرصت‌های خاص خود را دارند و نمی‌توان گفت یکی ذاتاً بر دیگری برتری دارد؛ بلکه مهم آن است که شما ویژگی‌های هر بازار را بشناسید و متناسب با آن سرمایه‌گذاری کنید. اگر هنوز در ابتدای راه هستید، شاید بد نباشد ابتدا در چند شرکت بورسی معتبر سرمایه‌گذاری را آغاز کنید و همزمان دانش خود را افزایش دهید. سپس به مرور می‌توانید با شناخت بیشتر، سراغ سهام فرابورسی جذاب نیز بروید. به یاد داشته باشید که مدیریت ریسک در بازارهای مالی حرف اول را می‌زند. پس با چشمان باز وارد هر معامله‌ای شوید.

امیدواریم پس از خواندن این مقاله، به خوبی متوجه شده باشید که تفاوت بورس و فرابورس چیست و دیگر در گفتگوهای اقتصادی احساس سردرگمی نکنید. اکنون می‌دانید که چرا برخی شرکت‌ها در بورس هستند و برخی در فرابورس، و این دانش به شما قدرت بیشتری برای سرمایه‌گذاری آگاهانه می‌دهد. بازار سرمایه دنیای هیجان‌انگیزی است؛ پس با یادگیری مداوم و کسب تجربه، قدم به قدم در این مسیر پیش بروید.

سوالات پرتکرار (FAQ)