شاخص کل و شاخص هم‌وزن چه تفاوتی دارند و کدام را دنبال کنیم؟

حامد تازه‌کار، چند ماهی می‌شود که وارد بازار بورس شده است. هر روز صبح که اخبار را می‌بیند، مجری می‌گوید «شاخص کل بورس امروز رشد کرد». حامد از خودش می‌پرسد این شاخص کل بورس چیست که همه جا درباره‌اش صحبت می‌کنند؟ از طرفی دوستش هانا به او گفته بود حواسش به شاخص هم‌وزن هم باشد. این یکی دیگر چه شاخصی است و چرا دو تا عدد متفاوت برای وضعیت بورس وجود دارد؟ حامد گیج شده؛ شاخص کل بالا رفته اما بعضی سهامش افت کرده‌اند.

شما هم شاید مثل حامد این سوالات برایتان پیش آمده باشد. در این مقاله قرار است به زبان ساده توضیح دهیم شاخص کل و شاخص هم‌وزن چه هستند، چه تفاوتی با هم دارند و هر کدام چه چیزی را نشان می‌دهند. اگر می‌خواهید دید بهتری نسبت به وضعیت بازار بورس پیدا کنید و مثل حرفه‌ای‌ها شاخص‌ها را بررسی کنید، تا پایان این آموزش با ما همراه باشید.

شاخص بورس چیست و چه کاربردی دارد؟

قبل از اینکه مستقیماً سراغ شاخص کل و شاخص هم‌وزن برویم، بد نیست اول بدانیم شاخص بورس چیست و چه کاری انجام می‌دهد. شاخص (Index) در بازارهای مالی مثل یک دماسنج یا نمودار کلی عمل می‌کند که وضعیت کلی بازار را در یک نگاه نشان می‌دهد. وقتی می‌گوییم شاخص بورس رشد کرده، یعنی به طور میانگین ارزش سهام‌های بازار بالا رفته است؛ برعکس، افت شاخص یعنی میانگین قیمت سهام‌ها پایین آمده است. پس شاخص‌ها به ما کمک می‌کنند بازدهی کل بازار را در بازه‌های زمانی مختلف بسنجیم و روند کلی بازار را بفهمیم. برای مثال، اگر شاخص امروز نسبت به یک سال پیش ۲۰٪ رشد کرده باشد، یعنی میانگین قیمت سهام بورس در این مدت حدود ۲۰٪ افزایش یافته است.

در بورس تهران چند نوع شاخص داریم که هر کدام بُعد خاصی از بازار را می‌سنجند. مهم‌ترینشان شاخص کل بورس تهران است که همیشه در اخبار از آن صحبت می‌شود. در کنار آن شاخص هم‌وزن هم مطرح است که طی سال‌های اخیر برای داشتن دید دقیق‌تر معرفی شده. همچنین شاخص‌های دیگری مثل شاخص آزاد شناور، شاخص صنعت و شاخص مالی، شاخص ۵۰ شرکت برتر و... هم وجود دارند که هر کدام کاربرد خاص خود را دارند. اما برای یک سرمایه‌گذار تازه‌کار، دانستن تفاوت بین شاخص کل و شاخص هم‌وزن در بورس از نان شب واجب‌تر است! چون این دو شاخص تصویری متفاوت از وضعیت بازار ارائه می‌دهند. در ادامه ابتدا هر کدام را تعریف می‌کنیم و سپس تفاوت‌هایشان را بررسی خواهیم کرد.

شاخص کل بورس چیست؟

شاخص کل بورس که گاهی به آن شاخص بورس تهران هم می‌گویند، نشان‌دهنده تغییرات سطح عمومی قیمت‌ها در کل بازار بورس است. این شاخص از ابتدای تأسیس بورس محاسبه می‌شود و عدد پایه آن ۱۰۰ واحد (سال پایه ۱۳۶۹) در نظر گرفته شده است. نحوه محاسبه شاخص کل به زبان ساده به این صورت است که تغییرات قیمت تمام سهام شرکت‌های بورسی را براساس ارزش بازار (Market Cap) آنها میانگین می‌گیرد. ارزش بازار یعنی قیمت سهم ضربدر تعداد سهام شرکت. هرچه ارزش بازار یک شرکت بزرگ‌تر باشد، وزن (اهمیت) بیشتری در محاسبه شاخص کل دارد. به عبارت دیگر، شرکت‌های بزرگ و ارزشمند تأثیر بسیار بیشتری بر شاخص کل می‌گذارند نسبت به شرکت‌های کوچک.

برای درک بهتر، تصور کنید سهام شرکت الف آنقدر بزرگ است که ۵۰٪ ارزش کل بازار را در اختیار دارد. دو شرکت ب و ج هم هر کدام ۲۵٪ بقیه بازار را تشکیل می‌دهند. حال اگر قیمت سهام شرکت الف ۱۰٪ رشد کند و همزمان سهام ب و ج ۵٪ افت کنند، شاخص کل مثبت خواهد شد! چون افزایش شدید شرکت بزرگ (الف) افت دو شرکت کوچک‌تر را پوشش می‌دهد و در مجموع میانگین وزنی بازار را بالا می‌برد. این مثال نشان می‌دهد چرا شاخص کل را شاخص ارزش وزنی نیز می‌نامند: وزن هر شرکت در شاخص برابر با سهم آن از ارزش کل بازار است. پس هر تغییر قیمت در شرکت‌های بزرگ (که به آن‌ها سهم‌های شاخص‌ساز هم می‌گویند) تاثیر زیادی روی شاخص کل دارد. مثلا در بورس تهران شرکت‌های بزرگی مثل فولاد مبارکه، پتروشیمی فارس، ملی صنایع مس و... جزو سهام شاخص‌ساز هستند؛ رشد یا افت چشمگیر این چند غول بورسی می‌تواند جهت شاخص کل را تعیین کند.

شاخص هم‌وزن بورس چیست؟

حالا که فهمیدیم شاخص کل چگونه کار می‌کند، ببینیم شاخص هم‌وزن چیست و چه نیازی به آن داریم. همان‌طور که از نامش پیداست، شاخص هم‌وزن یک شاخص با وزن مساوی برای همه شرکت‌ها است. یعنی در محاسبه این شاخص، فرقی نمی‌کند شرکت بزرگ است یا کوچک؛ همه شرکت‌ها اثر یکسانی بر شاخص دارند. این شاخص هم‌وزن برای بورس تهران از سال‌های اخیر به محاسبات اضافه شد تا تصویری واقع‌گرایانه‌تر از وضعیت کلی بازار ارائه دهد. چرا که در شاخص کل، ممکن است رشد چند سهم بزرگ باعث شود شاخص بالا برود، در حالی که بیشتر سهم‌های بازار حال خوبی نداشته باشند. شاخص هم‌وزن جلوی این خطا را می‌گیرد و نگاه می‌کند اکثریت سهام بازار چه عملکردی داشته‌اند.

روش محاسبه شاخص هم‌وزن هم مثل شاخص کل از مقایسه قیمت روز سهام با قیمت پایه (مثلاً در سال پایه ۱۳۹۳ برای شاخص هم‌وزن) استفاده می‌کند، با این تفاوت که دیگر وزن شرکت‌ها لحاظ نمی‌شود. کافی است فرض کنید از هر سهم بورس یک عدد در سبد دارید. حالا تغییرات ارزش این سبد را به درصد حساب کنید؛ نتیجه تقریباً همان تغییرات شاخص هم‌وزن خواهد بود. مثلا اگر قیمت ۷۰٪ شرکت‌های بورس امروز رشد کند و ۳۰٪ افت کند، شاخص هم‌وزن حتماً مثبت خواهد شد (چون اکثریت سهام صعودی بوده‌اند). برعکس، اگر بیش از نیمی از سهام شرکت‌ها افت کنند، شاخص هم‌وزن هم عددی منفی نشان می‌دهد حتی اگر چند سهم بزرگ رشد خوبی داشته باشند.

برای اینکه موضوع روشن‌تر شود، یک مثال کوچک را در نظر بگیریم. فرض کنید بازار بورس فقط شامل ۳ شرکت است:

• شرکت بزرگ الف
• شرکت کوچک ب
• شرکت کوچک ج

روز اول، هر سه شرکت ۵٪ رشد می‌کنند. قطعاً هر دو شاخص (کل و هم‌وزن) ۵٪ افزایش نشان می‌دهند چون کل بازار به‌طور یکنواخت بالا رفته است. اما روز دوم اتفاق متفاوتی می‌افتد: شرکت الف (بزرگ) +۱۰٪ رشد می‌کند ولی شرکت‌های ب و ج هر کدام –۵٪ سقوط می‌کنند. شاخص کل که وزن بیشتری به شرکت الف می‌دهد، احتمالاً همچنان مثبت یا نزدیک صفر خواهد بود، زیرا رشد قوی سهم بزرگ اثر افت دو سهم کوچک را خنثی می‌کند. اما شاخص هم‌وزن چه؟ چون این شاخص به هر سه شرکت وزن برابر داده، تغییرات روز دوم را تقریباً به صورت میانگین ساده در نظر می‌گیرد. دو سهم منفی و یک سهم خیلی مثبت، در مجموع شاخص هم‌وزن را کمی منفی می‌کند (میانگین تغییرات حدود صفر تا –۰٫۳٪ خواهد بود). این مثال ساده نشان می‌دهد چطور ممکن است شاخص کل و هم‌وزن دو تصویر متفاوت از بازار بدهند.

تفاوت شاخص کل و شاخص هم‌وزن در چیست؟

تا اینجا با مفهوم هر دو شاخص آشنا شدیم؛ حالا بیایید مقایسه شاخص کل و شاخص هم‌وزن را به زبان ساده جمع‌بندی کنیم. تفاوت اصلی در نحوه وزن‌دهی به شرکت‌ها است. شاخص کل یک شاخص ارزش‌وزن است؛ یعنی شرکت‌های بزرگ‌تر وزن بیشتری در شاخص دارند. در مقابل، شاخص هم‌وزن به شرکت‌ها وزن مساوی می‌دهد و یک شاخص میانگین ساده محسوب می‌شود. این تفاوت وزن‌دهی باعث می‌شود تفسیر دو شاخص کمی فرق کند:

• شاخص کل بیشتر نمایانگر وضعیت شرکت‌های بزرگ و بنیادی بازار است. تغییرات آن لزوماً به معنی تغییر حال همه بازار نیست؛ گاهی فقط چند سهم بزرگ آن را حرکت می‌دهند.
• شاخص هم‌وزن نماینده طیف وسیع‌تری از بازار است و بیشتر نشان می‌دهد اکثریت سهام در چه وضعیتی هستند. برای درک حال و هوای عمومی بازار (Sentiment کلی) شاخص هم‌وزن تصویر شفاف‌تری ارائه می‌دهد.

در جدول زیر، حالت‌های مختلف رشد یا افت این دو شاخص و معنای هر حالت را مشاهده می‌کنید:

همان‌طور که می‌بینید، شاخص کل و هم‌وزن ممکن است جهت‌های متفاوتی داشته باشند. این اتفاق در بورس تهران کم سابقه نیست و تازه‌واردها را گیج می‌کند. مثلا ممکن است امروز شاخص کل ۲٪ رشد کند و همه فکر کنند بازار عالی بوده، در حالی که شاخص هم‌وزن همزمان افت نیم درصدی نشان می‌دهد! معنی‌اش این است که احتمالا چند سهم بزرگ شاخص‌ساز (مثلاً پتروشیمی‌های بزرگ یا فولادی‌ها) حسابی رشد کرده‌اند و شاخص کل را سبزپوش کرده‌اند، اما بیشتر سهم‌های کوچک‌تر درگیر فشار فروش بوده‌اند و اکثریت بازار منفی بوده است. یا برعکس، شاید شاخص کل منفی شود اما شاخص هم‌وزن مثبت بماند؛ یعنی افت یکی دو غول بزرگ (مثلاً یک بانک یا شرکت بزرگ دولتی) شاخص کل را پایین کشیده ولی خیلی از سهم‌های کوچکتر رشدهای خوبی ثبت کرده‌اند.

بنابراین برای تحلیل بازار باید هر دو شاخص را کنار هم ببینیم. هر کدام یک بعد ماجرا را نشان می‌دهد. شاخص کل به ما می‌گوید سرمایه‌های بزرگ حقوقی و شرکت‌های عمده در چه وضعیتی هستند و جهت کلی نقدینگی بزرگ چگونه است. شاخص هم‌وزن به ما نشان می‌دهد اکثریت سهامداران و شرکت‌های کوچک‌تر چه حال و روزی دارند. بسیاری از تحلیل‌گران اعتقاد دارند شاخص هم‌وزن به دلیل اینکه همه شرکت‌ها را یکسان می‌بیند، نمای کلی‌تری از وضعیت بازار می‌دهد و نمی‌گذارد رشد مصنوعی چند سهم بزرگ، ما را گمراه کند. حتی گفته می‌شود برای تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران خرد، شاخص هم‌وزن اعتبار بیشتری دارد چون نزدیک‌تر به سبد واقعی آن‌هاست.

از سوی دیگر، نباید نقش شاخص کل را هم نادیده گرفت. شاخص کل همچنان مهم‌ترین شاخص رسمی بورس است و مبنای گزارش‌های خبری قرار می‌گیرد. صندوق‌های بزرگ سرمایه‌گذاری و بازیگران عمده معمولاً عملکردشان را نسبت به شاخص کل می‌سنجند. پس عملاً هر دوی این شاخص‌ها کاربرد خودشان را دارند. توصیه کارشناسان باتجربه این است که اگر می‌خواهید روند بازار بورس را قضاوت کنید، حتماً هر دو عدد را بررسی کنید. برای پیگیری روزانه وضعیت بازار، اول به شاخص کل نگاه کنید اما بعد نگاهی به شاخص هم‌وزن هم بیندازید تا متوجه شوید آیا کلیت بازار با شاخص کل همراه بوده یا خیر. این کار مخصوصاً در زمان‌هایی که بازار حالت دوگانه دارد خیلی ضروری است؛ چون ممکن است شاخص کل سبز باشد اما اکثر سهم‌های پرتعداد بازار در حالت رکود یا نزول باشند.

کدام شاخص برای سرمایه‌گذاران مهم‌تر است؟

شاید از خود بپرسید بالاخره کدام شاخص را دنبال کنیم و کدام یک برای ما مهم‌تر است؟ پاسخ قطعی به این سوال بستگی به استراتژی سرمایه‌گذاری شما دارد. اگر شما عمدتاً روی سهام شرکت‌های بزرگ و بنیادی سرمایه‌گذاری کرده‌اید، طبیعتاً شاخص کل بورس برایتان معیار بهتری از عملکرد سبدتان خواهد بود. چون حرکت سبد شما احتمالاً شبیه به حرکت شاخص کل است. اما اگر در سهام متوسط و کوچک بیشتر فعال هستید یا دید کلی از بازار می‌خواهید، شاخص هم‌وزن تصویر واقعی‌تری از سود و زیان‌های احتمالی به شما می‌دهد.

واقعیت این است که هیچ‌کدام از این دو شاخص به تنهایی کافی نیست. بهترین کار این است که هر دو را با هم مانیتور کنید. وقتی هر دوی شاخص کل و شاخص هم‌وزن همزمان صعودی باشند، می‌توان گفت کل بازار یکپارچه در حال رشد است و اکثر گروه‌ها اقبال دارند. وقتی هر دو نزولی باشند، وضعیت عمومی بازار خراب است. اما اگر یکی مثبت و دیگری منفی بود، باید با دقت بیشتری بازار را بررسی کنید و دلیل واگرایی را بیابید (معمولاً تغییرات خاص در چند سهم بزرگ یا یک صنعت خاص چنین حالتی ایجاد می‌کند). سرمایه‌گذاران حرفه‌ای گاهی استراتژی خود را براساس این اختلاف تنظیم می‌کنند. مثلا اگر ببینند شاخص هم‌وزن چند روز متوالی صعودی است ولی شاخص کل رشد چندانی ندارد، ممکن است نتیجه بگیرند شرکت‌های کوچک در حال جذب نقدینگی هستند و به اصطلاح پول هوشمند وارد سهام کوچک شده است. برعکس، اگر فقط شاخص کل بالا می‌رود و هم‌وزن جا می‌ماند، متوجه می‌شوند فقط بزرگان بازار حرکت کرده‌اند و شاید رشد پایدار گسترده‌ای در کار نباشد.

در پایان این بخش، یک نکته را به خاطر بسپارید: چه شاخص کل چه شاخص هم‌وزن، هر دو شاخص‌های کلی بازار هستند و میانگین‌ها را نشان می‌دهند. هیچ‌وقت صرفاً با تکیه بر این شاخص‌ها برای خرید و فروش سهام تصمیم نگیرید. این شاخص‌ها مثل چراغ راهنما هستند که حال عمومی بازار را نشان می‌دهند، اما برای انتخاب تک‌تک سهام باید به سراغ تحلیل‌های دقیق‌تری مثل تحلیل بنیادی و تحلیل تکنیکال بروید. شاخص هم‌وزن و شاخص کل هر دو ابزار کمکی هستند تا شما دید بهتری نسبت به روند کلی پیدا کنید و اسیر هیجان یا ترس بی‌مورد نشوید.

نتیجه‌گیری

شاخص کل و شاخص هم‌وزن دو نماگر اصلی بورس تهران هستند که هر کدام زاویه دید متفاوتی به بازار دارند. شاخص کل با وزن‌دهی بیشتر به شرکت‌های بزرگ، بیشتر روی حال و روز غول‌های بورسی تمرکز می‌کند. در مقابل، شاخص هم‌وزن با وزن‌دهی یکسان به همه شرکت‌ها، ضربان کل بازار را بدون توجه به اندازه شرکت‌ها می‌گیرد. برای یک سرمایه‌گذار تازه‌کار، درک تفاوت این دو شاخص بسیار مهم است چون جلوی سوءتفاهم‌ها را می‌گیرد. حالا شما می‌دانید اگر دیدید شاخص کل بالا رفته ولی اکثر سهم‌های پرتعداد بازار افت کرده‌اند (یا برعکس)، باید به کدام عدد رجوع کنید و معنی هر کدام چیست.

به زبان ساده، شاخص کل مثل نمای برجسته از چند ساختمان بزرگ شهر است، در حالی که شاخص هم‌وزن تصویر کل محله را نشان می‌دهد. یک سرمایه‌گذار آگاه از هر دو نما استفاده می‌کند تا تصمیم‌های بهتری بگیرد. امیدواریم با خواندن این مقاله، مفهوم شاخص‌های بورس برایتان روشن‌تر شده باشد و بتوانید با اطمینان بیشتری وضعیت بازار را تحلیل کنید. در نهایت فراموش نکنید که دانش شما بهترین سلاح شما در بازارهای مالی است؛ هرچه بیشتر در مورد مفاهیم پایه مثل شاخص‌ها بدانید، سرمایه‌گذاری آگاهانه‌تری خواهید داشت.

سوالات پرتکرار (FAQ)